De EU is een unieke politieke organisatie. De leden zijn soevereine landen die op belangrijke beleidsterreinen hun soevereiniteit bundelen om gemeenschappelijke doelen te bereiken. Alle burgers van EU-landen zijn EU-burgers, waardoor ze het recht hebben deel te nemen aan de democratie van de Unie.

Net als ieder land heeft de EU een wetgevende macht (het Parlement en de Raad), een uitvoerende macht (de Commissie) en een onafhankelijke rechterlijke macht (het Hof van Justitie).

De bevoegdheden van de EU-instellingen zijn vastgelegd in oprichtingsverdragen die de EU-landen gesloten en geratificeerd hebben. Over beleidsterreinen die niet onder de verdragen vallen, kunnen de nationale regeringen zelf beslissen.

De twee belangrijkste verdragen zijn:

• het Verdrag van Rome (1958), waarmee de Europese Economische Gemeenschap (EEG) is opgericht
• het Verdrag van Maastricht (1993), ook bekend als het Verdrag betreffende de Europese Unie

Andere verdragen waren de Europese Akte (1987), waarmee de Europese interne markt van start ging, en de Verdragen van Amsterdam (1999) en Nice (2003). Het recentste verdrag is het Verdrag van Lissabon (2009), waardoor enkele eerdere verdragen zijn gewijzigd.

De institutionele driehoek

Drie instellingen zijn verantwoordelijk voor de beleids- en besluitvorming, namelijk:

• het Europees Parlement
• de Raad van de Europese Unie
• de Europese Commissie

Europees Parlement

Het Europees Parlement is opgericht om de burgers van de EU direct te vertegenwoordigen. Zijn bevoegdheden zijn uitgebreid bij opeenvolgende wijzigingen van de basisverdragen van de EU. Het werd in 1979 voor het eerst direct gekozen door de EU-burgers. Het huidige parlement, dat in mei 2014 voor vijf jaar werd gekozen, telt 751 leden uit alle 28 EU-lidstaten.

De belangrijkste functie van het Parlement is om samen met de Raad de wetsvoorstellen die door de Commissie worden ingediend, al dan niet goed te keuren. Een andere taak is de EU-begroting controleren en goedkeuren. Het Parlement oefent ook democratische controle uit op de Commissie. Het kan bijvoorbeeld de volledige Commissie via een motie van afkeuring tot aftreden dwingen.

Europese Raad

Minstens vier maal per jaar vergaderen de staatshoofden en regeringsleiders van de EU-landen onder de noemer "Europese Raad". Als het nodig is, kan de voorzitter van de Raad extra vergaderingen beleggen. Deze vergaderingen moeten een impuls geven aan het beleid en de politieke prioriteiten bepalen. Besluiten worden meestal bij consensus genomen.

Sinds het Verdrag van Lissabon heeft de Europese Raad – in wezen een topontmoeting – de status van een EU-instelling en een eigen verkozen voorzitter.

Raad van de Europese Unie

De Raad is de stem van de nationale regeringen van de EU en bestaat uit ministers uit alle EU-landen, die enkele keren per maand vergaderen. Hij heeft zowel een wetgevende bevoegdheid, samen met het Parlement, als een uitvoerende bevoegdheid, samen met de Europese Commissie. Wordt er vergaderd en besloten over een bepaald beleidsterrein (buitenlandse betrekkingen, economische en financiële zaken, vervoer, energie, landbouw enz.), dan stuurt ieder land zijn bevoegde minister. De Raad wordt gewoonlijk de Raad van ministers genoemd, of alleen de Raad.

De meeste besluiten worden bij gekwalificeerde meerderheid van stemmen genomen, hoewel voor bepaalde kwesties, zoals belastingen, asiel en immigratie of buitenlands en veiligheidsbeleid, unanimiteit vereist is.

Europese Commissie

De Europese Commissie is onafhankelijk van de nationale regeringen en behartigt de belangen van de EU als geheel. Zij heeft vier hoofdtaken:

• beleid en wetgeving van de EU voorstellen
• ervoor zorgen dat de verdragen en de wetgeving van de EU worden nageleefd ("hoedster van de verdragen")
• het EU-beleid en de EU-begroting beheren en uitvoeren
• de EU overal ter wereld vertegenwoordigen op gebieden waarvoor de Commissie bevoegd is

Om de vijf jaar wordt na de verkiezing van het Europees Parlement een nieuwe Commissie benoemd. De voorzitter van de Commissie wordt verkozen door het Parlement op voorstel van de Europese Raad. De commissarissen (momenteel één uit elk EU-land, inclusief de voorzitter en vicevoorzitters van de Commissie) worden door het Europees Parlement gescreend voordat zij in functie treden.

Rechtshandhaving

Het Hof van Justitie van de Europese Unie ziet erop toe dat de EU-wetgeving in alle EU-landen op dezelfde wijze wordt geïnterpreteerd en toegepast.

Het Hof kan ook beslissen in rechtsgeschillen waarbij EU-landen, EU-instellingen, ondernemingen of individuele burgers betrokken zijn. Het Hof is in Luxemburg gevestigd en bestaat uit rechters uit alle EU-landen.

Andere instellingen en organen

De EU heeft nog acht andere belangrijke organen met specifieke taken:

• De Europese Centrale Bank in Frankfurt bepaalt het monetair beleid van de eurozone.
• De Rekenkamer controleert of het EU-geld, dat wordt opgebracht door een combinatie van belastingen en douanerechten, op de juiste wijze wordt besteed.
• De Europese dienst voor extern optreden wordt geleid door de Hoge Vertegenwoordiger en voert het buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU uit.
• Het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's zijn in Brussel gevestigde adviesorganen die de sociale partners, het maatschappelijk middenveld en de lokale en regionale overheden vertegenwoordigen.
• De Europese Investeringsbank in Luxemburg financiert projecten in de armere regio's van de EU en helpt kleine en middelgrote ondernemingen.
• De Europese Ombudsman onderzoekt klachten van burgers, ondernemingen en organisaties over wanbeheer bij EU-instellingen.
• De Europese toezichthouder voor gegevensbescherming zorgt ervoor dat EU-instellingen of -organen die persoonsgegevens verwerken, de privacy van de betrokkenen respecteren.

Voor de uitvoering van de EU-wetgeving op vele verschillende gebieden beschikt de EU over 40 agentschappen, die overal in de EU verspreid zijn.