Project/programme info

Do more through capacity4dev

Langaz Kréol Langaz Maron

Page created by
Marc LINTS2 February 2015

1

LANGAZ KREOL

LANGAZ MARON

Etymologie, Langue-base, deux concepts coloniaux

Emmanuel Richon

2

Du même auteur

aux éditions L’Harmattan,

-Les Poèmes Mascarins de Charles Baudelaire, 1993, Paris, 216 pp.

-Belle d’Abandon, Charles Baudelaire et Jeanne Duval, Portrait,1998,

Paris, 486 pp.

-thèse de troisième cycle universitaire à l’I.U.F.M. de Saint Denis de La

Réunion, Le Mot et l’Ecrit chez l’Enfant créolophone, 1996. 50 pp.

aux éditions Sham’s,

-Les Escales de Baudelaire dans l’Océan Indien, 2000, St Denis de La

Réunion 200 pp.

aux éditions de l’Océan Indien,

-Duraisamy Vandayar, Histoires d’un tableau, 1999, Port-Louis. 60pp.

-L’aide mauricienne aux Réunionnais durant l’épidémie de choléra de

1828, tableau de L.A. Roussin, Histoires d’un tableau, 2000, Port-Louis.

60 pp.

3

A Virgile, Loys, Priam

qui apprend à parler créole et français et qui s’en porte à

merveille, tout comme sa grande soeur Sélina, … merci.

Pu Virgile, Loys, Priam

ki pe anprann koz franse ek kreol e ki byin kontan sa, parey

kuma so gran ser Selina, ... mersi.

4

LANGAZ KREOL

LANGAZ MARON

5

Etimolozi, “lang-baz”, de konsep kolonyal

Emmanuel Richon

Etimolozi, enn syans kolonyal

Etimolozi, li enn syans ki so bi mem, ziska aster, li konsis pu sers

bann mo zot lorizinn. Sa syans la so baz, se enn ta reg lor fonetik ek

sinifikasyon bann mo la. Antan ki enn syans, li bizin pran kont tu

6

bakgrawnn istorik, zeografik ek sosyal. Etimolozi so lintere, li pa

neseserma lor letid langaz, antan ki langaz li enn fenomenn sosyal, li

plito enn kestyon mo, sak mo so lorizinn ek so evolisyon.

Kuma etimolozi pe sers ki mo la pe desann depi ki mo la, ki so lorizinn,

ki sann la so papa, ki sann la so piti, li ena zis enn vizyon vertikal lor

langaz. Etimolozi, li pa nët, li pa enn letid ninport, ki, wadire, pena okenn

konsekans. Okontrer, dan enn sertenn manyer, li byen byen pros ek

zenealozi. Parey kuma sa lot syans la, li usi li pe rod bann anset, bann

rasinn, bann paran, bann kuzin sak mo, kumadir pedigre sak mo. Li usi, li

pe sers enn sel lorizinn, inik, enn sel lasurs, enn rasinn pir dan langaz, tu

sa la ek enn diskur, ek bann nide, parfwa byen byen pa kler ek malang

malang.

Dayer, zenealozi li mem, dan letan lontan, li ti tuzur integre ansam ek

bann sistem klasifikasyon ki parfwa, ti mem ena bann konsekans byen

kriminel. Etimolozi, se enn zafer ki pe koresponn ek enn sertenn fason

panse dan loksidan. Sa manyer li pe sers enn lorizinn byen pir pu sak mo,

pandan buku banane, li ti form parti bann diskur rasis ki ti ena lor diferan

langaz imin. Li pa ti enn matyer separe ki pa ti ena okenn rapor avek

bann gran krim ki finn sakuy limanite so listwar, kuma esklavaz, latret,

shoa, zenosid, …okontrer, sa syans la inn servi byen suvan pu bann

diskur rasis gany zot baz lor bann mansonz filozofik.

Dan Lafrans, ena enn bann ki patryot ekstremis, zot pe koz pu met deor

tu bann mo sorti angle. Claude Duneton, li pe pleny forfor ki langaz

franse inn fini “kolonize”. An mem tan, kote Lamerik, ena enn lot bann

ki pe propoz met bann mo franse deor depi zot angle. Byen sir, tu sa bann

nide la zot fantasme, langaz nu mama, nu langaz maternel, li fer parti nu

bakgrawnn kiltirel, lingwistik ek politik, zot maymaye ansam. Tu bann

tamasa lor kestyon bann mo, zot blize tus kestyon idantite dimunn. Par

ekzanp, an franse, « fax » ek « manager », zot kareman interdi, alors ki

zot sort depi angle, me angle li mem inn anprint zot depi langaz franse

lontan. Sa pe montr nu nonnsens tu sa bann kestyon la.

Theodor Adorno, li enn filozof seleb, byen koni dan enn grup ki apel

lekol Frankfor, li nn byen reysi montre kuma enn sinp konsep, enn sinp

nide, « otantisite », kuma dimunn ti pe servi li ninport, sirtu so

kontanporin, Martin Heidegger, li nn montre kuma sa mo la ti pe maske

bann lezot nide byen byen grav kuma asasinn dimunn ek bann krim rasis.

7

Etimolozi, kuma dimunn inn servi sa « syans » la dan 19em syek ek

20em syek, li ena so par responsabilite dan konstriksyon tu bann krim

istorik pandan sa lepok la.

Si nu pran langaz kreol ek langaz kreol morisyen an partikilye, manyer

dimunn inn servi etimolozi dan tu bann letid istorik ki dimunn finn ponn

lor langaz sa pei la, li ti ena usi so tandans pu gany sa rasism la so mark,

so lanprint, so linflyans, ek an retur, li ti servi pu anrisi sa bann teori rasis

lor langaz kreol. Dayer, si nu konsider ki dan lorizinn langaz kreol, ena

enn desirir ki dan so fondman mem, enn desirir lingwistik ek kiltirel,

etimolozi, par so fonksyon mem, li ti pe viz pu retabli enn kontinite, pu

mazinn li.

Sa resers sistematik pu mazinn enn kontinite depi enn langaz roman dan

langaz kreol, li ti enn krim par limem, parski li vize pu fer disparet enn

krim, pu kasyet li. Apre sa, etimolozi, li tultan pe rod fer langaz kreol

depann lor langaz franse net, li tultan pe konpar li, li tultan pran franse

kuma enn referans e li pa pran an konsiderasyon sa kupir, sa desirir, sa

kasir la kuma enn fondman mem, ofe, li pa admet lotonomi langaz kreol.

Ziska bann lane swasantdis, etimolozi ti pe opere dan enn manyer klasik

klasik, li pa ti pe admet metisaz kiltirel : napa ti ena okenn etimolozi

miks, lasurs la ti bizin enn sel, napa ti ena okenn posibilite pu admet bann

mo dan diferan langaz kapav krwaze enn avek lot pu kre enn nuvo mo.

Langaz kreol, zot ti pe apel li “enn langaz batar”, zot ti pe kalifye li

“ibrid”.

« Lorizinn leksik, li franse mem »

8

Tuzur etimolozi ti pe get langaz kreol ek enn vizyon relye ar langaz

franse, bann rapor ant sa de langaz la ti fer tultan tultan e sa ti pe kre

bann nosyon yerarsik, ek sa tuzur dan sans wannwe. Langaz kreol, dan sa

vizyon etimolozi la, li ti pe rant dan enn relasyon depandans sere sere, li

ti pe fer krwar ki kreol kuma dir pran so lasurs mem depi dan franse,

antuka pu tu so leksik, setadir so vokabiler. Tuzur etimolozi ti pe rod seki

parey mem an kreol ek franse.

Dayer, pu buku intelektyel morisyin, lavenir langaz kreol li marye kole, li

relye ek langaz franse. Par ekzanp, tann enn ti kut seki Benjamin Moutou

ti pe ekrir dan enn liv resan1: Destin langaz kreol, nu kapav konpar li ek

enn zanfan : letan li krwar li tro for, li tro gran, lerla li desid pu tuy so

mama, selman kan sann la mor, li mem gany so tur pu mor. »

Azordizur, tu dimunn pe admet ki plis ki 85 % vokabiler langaz kreol

morisyen sort depi franse u swa « vye franse », plipar bann lingwis pans

sa, lerla tu popilasyon ena sa manyer panse la usi parski sa paret normal,

pa kas latet ar sa … Evidaman, u pu kapav truv enn de iniversiter ki plis

uver, zot pu fer u remarke ki latin ek franse, de langaz byen diferan,

malgre lefet ki 90% bann mo franse sorti depi dan latin, seki permet zot

afirm kreol la so stati langaz.

Telma dimunn panse ki ena enn relasyon paran/zanfan ant franse ek

kreol, ki buku lingwis ti pran desizyon pu klas bann langaz kreol, kili

Losean Indyin u swa Karaïb, kuma enn grup langaz ki bizin klase dan

bann langaz roman, roman ule dir tu bann langaz ki pe desann depi latin.

Mazine ! apre « nos ancêtres les Gaulois2» ! Nu bizin relev konklizyon

enn liv R. Chaudenson3 dan so dernye laliny, li deklar sa mem :

« Bann langaz kreol Losean Indyin, bizin klas zot parmi bann koze

roman, mem si bizin rezerv zot enn plas apar dan sa grup la akoz manyer

zot inn forme ek tu zot karakteristik striktirel ki spesyal spesyal. »

1 Les Chrétiens de l’Ile Maurice, Best Graphics Ltd, 1996, Port-Louis.

2 Dan enn lepok lontan ki pa sitan lontan ki sa, bann Antiye, bann Reyone, bann Giyane

ti pe aprann istwar dan lekol parey kuma bann Franse metropol dan Lafrans mem.

3 Robert Chaudenson, Le Lexique du Parler Créole de la Réunion, edisyon Honoré

Champion, 1974, Paris.

9

Purtan, si nu le truv kler, bizin dir ki sa filyasyon ant franse ek latin, li

pena okenn rapor avek sa lyez istorik ki kapav ena ant kiltir franse ek

kiltir kreol. Par ekzanp, letan ki sa finn pran pu sa langaz la finn kre,

pena foto : dan enn ka plizyer syek, dan lot ka pa plis ki sinkant banane.

Fode pa blye usi ki bann kondisyon pu sak langaz finn ne, pa parey ditu :

dan premye ka, enn evolisyon byin lant, byin regilye, lor plizyer syek,

anplis sa, ek enn lekritir byin anplas, par kont, dan ka langaz kreol, enn

konstriksyon lor enn peryod byin byin kurt, dan konteks enn sosyete

esklavaz, kot okenn lekritir napa ti ena, dan enn sosyete oral mem, pa

kapav konpare mem.

Dayer, bizin note ki pasaz sipoze ant latin/franse ek franse/kreol, li pa

prodir mem apresyasyon depi bann syantifik : dan enn ka zot pe koz

indepandans ek lotonomi enn nuvo langaz apar ek vye la, dan lot, o

kontrer, zot koz lor enn langaz ki pa enn langaz, ki pe depann lor enn lot

pu tu so leksik, enn « demi-langaz », enn « presk-langaz », enn « brokenlangaz

». Letan dimunn rekonet li kuma enn langaz, lerla plipar vinn dir

ki li poz problem kan mem, parski li pa enn langaz ekri, lerla zot tret li ek

mepri.4

Dan sa kondisyon la, kreol vinn zis enn franse modifye, enn franse

sinplifye, sa sinplifikasyon dayer, li sipoze kuma enn pert, enn franse

diminye5. Akut sa sitasyon : « Apart enn bann mo dan domenn zanimo u

swa plant ek pye, dan vokabiler kreol, ki li morisyin, ki li aysyin, ki li

reyone, li pa dwa narnye ek bann dimunn ki pa blan, li pa dwa narnye ar

bann esklav. »6

« Non do !, langaz popiler burbone, langaz kreol, li pa dwa narnye ar

bann dyalek ova u swa langaz bann Makwa7, kreol, li franse net, enn

franse in pe drol, barok, me byin zoli e byin du. »8

Nu bizin not sa nide ki finn fann inpe partu partu, setadir kumkwa « kreol

morisyin, inn ne akoz bann zefor bann ansyin esklav finn fer pu koz

langaz zot met, langaz franse. »9

4 alors ki plipar letan, se sa mepri la em ki lakoz lefe ki pa ti ena ekri.

5 Sa tez la inn finn devlope par J. Faine dan Le Créole dans l’Univers, Etudes

comparatives des parlers français créoles, kot li sey pruv absans bann inflians afriken

lor bann langaz kreol.

6 J. Faine, p.133.

7 bann lepep Madagaskar ek Mazambik.

8 Le Patois de l’île Bourbon, B.S.A., 1884, pp.179-239.

9 Premye fraz enn tez doktora 3em sik, Iniversite Paul Valéry, Montpellier, par B.L.

Pudaruth, 1972.

10

Mem bann lingwis serye ek kare kare, zot pe koz enn « lang-baz » ek enn

« lang-sib », seki plis resan pe vinn sers tu so bann mo dan premye la

kuma urit vid krab. Me zot pa pe rann kont ki letan zot pe rod retras tu sa

bann lorizinn franse la andan bann mo kreol, zot pe nye tu lor verite

lesklavaz, zot pe fer kumadir zame pa ti ena okenn desirir, okenn kupir,

okenn kasir, an tu ka, mem si ti ena enn kupir, zame li pa finn afekte

langaz la so lorizinn.

Lerla, laplipar lingwis, zot ena tandans usi pu regrup bann diferan langaz

kreol an fonksyon zot sipoze « lang-baz ». Ena mem lingwis pe koz

« kreol-franse » (bann kreol aysyin, antiye, ek tu kreol Losean Indyin),

zot fer enn distinksyon ek bann « kreol-angle » (Zamaïk, Away ,

Giyana), bann « kreol-espanyol » (palankwero dan Kolonbi, chabacano

dan Filipinn), bann « kreol-olande » (kuma « negerhollands », sort bann

zil vyerz), anfin, bann « kreol-portige » (par ekzanp, Kap Verdyin, Sao-

Tome, Gine-Bisao). U kone, ena plis ki de san langaz kreol ek pidjinn,

me tuzur bann lingwis pe etidye zot an fonksyon zot « lang-baz » sort

dan Lerop e zame zame pa remet sa fonksyonnman la an kestyon.

Pa pran kont bann lezot inflians

Letan enn bann serser pe sey rekolt bann mo dan langaz kreol ki pa

franse, mem si zot lintansyon bon e zot fer sa ek buku kuraz, dan final,

zot blize rekonet ki sa bann mo la zot mwens mem e finalman, zot

demonstrasyon pe servi bann detrakter langaz kreol pu dir ki desideman,

linflyans leksik franse, li enorm.

Avek letan, kumsa mem, nu tu finn ariv kone ki langaz kikuyu dan

Mozanbik inn donn « makutu », « mokanbo », nu kone ki wolof dan

Senegal finn donn nu « wati-wala », swaili finn aport bann mo kuma

« bilinbi », « kayanbe », « papang », malgas inn donn « tanbav »,

« lapang », « mazavaru », « fanguren », « urit », « fatak » … An plis sa,

nu tu kone ki ena buku landrwa dan Maurice ki port enn non afriken,

malgas u swa indyin, kuma radye Makonde, kaskad Dyamamuv, vilaz

Kongoma, vilaz Malenga, krater Kanaka, Kewal Nagar ek buku lezot

ankor ... Selma, malgre sa, mem si nu met tu sa bann mo la butanbut,

mem si nu afirm ki sa bann mo la byin byin inportan, li pa pu sanz lefe ki

zot byin rar mem.

11

Malgre sa merit ki sa bann lingwis ti ena pu al lapes tu sa leksik la, ek ki

pasyans, zot lintansyon ti bon, me zot metod pa sanze e zot pa pe sort dan

sa kad etimolozi oksidantal la, li tuzur enn sistem filyasyon sinp, direk ek

vertikal (wannwe) nek sa sistem etimolozi ki zot kone. Ziska asterla,

okenn lezot sema pa finn aplike ki ti pu spesifik pu langaz kreol, u swa

enn sistem adapte. Non, se mem sistem ki finn aplike lor bann langaz

pandan plizyer syek ki finn servi pu bann langaz kreol, san pran okenn

kont lefe ki langaz kreol so lorizinn li pena okenn pwin komin ek sa bann

vye langaz la. Lerla, tu lingwis ek apre sa tu popilasyon inn fini ariv

admet ki lorizinn leksik kreol, li dan langaz franse, san okenn posibilite

pu kapav remet sa an kestyon. Enn sel zafer ki ankor kapav diskite, se

dan ki pursantaz ekzak sa lorizinn sitye : tanto ena dir 85%, tanto 90%,

parfwa 95%, li depann ki oter pe koze.

Si nu rezim sityasyon azordizur, kapav dir ena plizyer kuran parmi bann

lingwis kreolis :

1/ premye kuran, se kuran « afro-zenetik », ena dimunn apel li usi

« substratiste »10. Dan sa kuran la, plipar bann lingwis panse ki langaz

bann esklav, zot inn servi pu kre bann striktir sintaks ek bann striktir

konzigezon. Par kont, plipar, zot admet ki leksik li tuzur sort depi franse.

2/ dezyem, li apel « eurozenetik », li apel usi « romaniste » parski li

konsider bann langaz kreol kuma dir pe dekul depi langaz franse direk.

Kili « vye franse » u franse, pu bann la, langaz kreol sort ladan, pena pu

diskite. Robert Chaudenson li mem plis reprezantan sa tandans la.

3/ Anfin, ena enn kuran ki kapav apel « iniversalis », , li konsider ki

zanfan dan lorizinn langaz kreol, li zwe enn plas santral ki kapav esplik

lefe ki ena bann striktir byin byin parey mem ki finn kre a traver tu

langaz kreol e ki nu kapav retruv inpe partu a traver lemond, alors ki

bann zil pa finn gany kontak ant zot. Derek Bikerton li prinsipal

represantan sa tez la. Li apuy so tez lor bann teori Noam Chomsky. San

10 Si u le, sa ve dir ki pu enn lagrin langaz kapav puse, pa bizin pran kont zis sa lagrin

la, parfwa later ki pe nuri li ek sa dilo ki u pu donn li, sa ki plis inportan. La ter, dilo,

lalimyer, zot apel sa « substrat » e dan zot lespri, langaz afrikin ek malgas u swa indyin,

zot sa mem, tandis ki langaz franse li lagrin, setadir li la « baz ». Bann substratis, zot

debalanse dan kote linportans substra mem.

12

la, li krwar ena enn kondisyon zenetik dan kreasyon gramer ek sintaks,

bann striktir laservel ki pe kondisyonn aparisyon langaz imin.

Sa tez zenetik lor lorizinn langaz kreol, li pa tu sel dan sa kuran

iniversalis la, ena buku serser, mem si zot pans usi ki ena bann rezon

iniversalis pu esplik bann konstant dan plizyer langaz kreol ki purtan

separe par plizyer milye kilomet, pa pu sa ki zot pu admet enn rezon

zenetik, kapav ena lezot rezon ki kapav esplik tusala san neseser pas par

zenetik.

Ena usi A. Valdmann, li li panse ki langaz kreol li sort depi enn sityasyon

iniversel letan dimunn anprann enn lot langaz zis dan koze.

Selma finalman, nu truve ki sa bann trwa teori, zot tu dakor pu dir ki

lorizinn franse leksik kreol, li enn evidans. Si zot pa dakor, li zis lor

kestyon lorizinn bann striktir langaz mem, so sintaks11, kot zot pa dakor

pli buku, li lor kestyon konzigezon.

Enn Syans pa adapte pu langaz kreol

Seki kapav remarke an premye, seki kestyon etimolozi, li pa nn poz

problem o nivo teorik, tu dimunn ti dakor pu aplik li direk lor bann

langaz kreol, san mem reflesi lor lefe si wi u non, nu kapav fer li e ki sans

sa kapav ena. Ninport ki diksyoner ki finn fer dan tu sa banane resan la,

plipar zot ena etimolozi vokabiler kreol. Li vre ki pu lezot langaz, ena

tandans pu met etimolozi dan diksyoner, zis akoz lefe ki sa kapav donn

enn pake ranseyman lor enn mo so sans, so manyer ekrir li ets. An seki

konsern langaz kreol, personn pa finn gany dut lor itilizasyon etimolozi

lor bann mo kreol. Lerla, bann lingwis pa finn kas zot latet, zot inn desid

pu fer parey mem, san dut pu diksyoner paret plis serye ek plis savan !

Purtan, si u get byin, buku dimunn kapav remarke ki etimolozi li pa enn

zafer ki fonksyonn kare kare ek langaz kreol. Suvan, ena enn surs pe vinn

dir lekontrer enn lot surs e etimolozi, dan sa sema oksidantal la, li li

krwar ena enn sel surs ki kapav valab, par definisyon, li pa kapav admet

ena de surs, fode enn la fos. Dayer, nu bizin not byin, ki pu langaz franse

mem, etimolozi ena buku problem parski parfwa ena lager pu kone ki

11 Setadir manyer enn fraz li forme.

13

sann la dir vre. Alor dan sa perspektiv la, kot pu enn langaz ki ena bann

tras ekri depi lontan ek an gran nom, u truve ki bann lingwis pa futi

dakor, zot tu, sakenn ena so versyon, alor mazinn inpe pu langaz kreol ki

problem pu ramase, letan nu kone ki pena okenn tras par ekri u tro

tigin…12

Si nu pran zis enn sel lekzanp morisyin : mo « vakarne », li sinyifye

plizumwins, promne promne dan lwin, ena lingwis pu deklar li sort dan

portige « vagar », bangole, mars vakabon, marse zis pu plezir, … Si nu

sey al lapes bann mo reyone, nu pu truv enn versyon lokal ki byin kapav

eksplik versyon kreol morisyin : « bat in kare » dan Larenyon, sa le dir al

partsi parla, promne promne, lerla, si nu konpar « bat in kare » ek

«vakarne », sa versyon la paret lozik li usi. Selman, pa kapav kone ki

sann la ena rezon e si pa tulde ansam u swa sakenn dan so kote ena rezon

Si nu zeneralize apartir la, ninport ki lekter serye ki byin konn franse, li

kapav konpran byin vit ki sistem etimolozik, li enn zafer byin difisil pu

transpoz li lor langaz kreol, par definisyon e si enn lingwis pe dir enn mo

so enn sel lorizinn, li pu kre bann nonn-senns u bann fantezi ki pa serye u

plis pir, ki li mem krwar serye me ki pena okenn prev. U kone, etimolozi,

li pas suvan pu enn syans bann letre, bann gran savan ki byin konn

langaz, me an verite, etimolozi, so defo, seki li ena tandans pu dekonekte

li ar realite sosyal ek ekonomik enn lepok. Kuma dir, byin suvan, li pe fer

so lanket, me, an plas so investigasyon truv enn krim, seki ti pu bizin

truve, o kontrer, li pe rekud avek buku lenerzi, ek buku pasyans, enn

desirir ki ti ena me ki li pa le gete ditu. Alafin, li pe krwar dan seki li nn

reysi fer, setadir fer ansort ki kontinite paret e pa desirir.

Etimolozi ena so lozik, li pe pran langaz dan move kote, li pe konpran li

kuma enn adisyon enn ta mo enn par enn. Lakoz sa, etimolozi pe izol sak

mo dan so kwin, indepandan ek totalite langaz, san pran kont lefe ki se

konteks ki pe donn mo la so vre sans ekzak. Bann mo, a traver sa sistem

la, zot vide, zot pe kit sa relasyon ki ti ena dan enn dimunn so manyer

panse ek so manyer koze, bann mo la, zot pe vinn nek bann sinyal. Panse

nepli zize, panse nepli aranz, konbinn bann mo ansam, res zis bann mo,

parey kuma bann zil, bann zoli mo pir, san okenn relasyon ant zot mem.

Lerla, langaz kreol li nepli langaz, li an ekzil ek li mem.

12 Dayer nu bizin rapel ki nek dan lane 1767 ki premye linprimri inn ariv Maurice, ek sa

li nn servi presk an totalite pu ekrir langaz franse sa lepok la.

14

Apre sa, letan etimolozi inn reysi kwins sak mo apar, lerla li pe ris andeor

tu sa leksperyans ki nn akimile dan bann mo la letan finn servi zot. Bann

mo pe kit listwar pei la, pu rant dan zot listwar mem, letan la pa finn

ekziste mem, Maurice pa finn viv so listwar mem. Aster, sak mo li

netwaye, li prop, li devide, li pa finn ena sanzman depi li nn ariv dan pei.

Mo la, li ranplas langaz la, li vinn langaz lamem. Apre sa, dernye etap,

mank zis pu pretann ki ant bann mo franse ek bann mo kreol, ena

ekivalans. Etimolozi, li pe nye ki listwar inn migre andan sak mo, inn

depoz bann kus, lane par lane. Li pe rod fer krwar enn kontinite

fondamantal ant de langaz, alors ki listwar langaz kreol, li dabor istwar

enn lalit pu donn bann mo enn nuvo sans, enn sans ki, suvan byin lwin ek

sans franse.

Etimolozi pe viz fer krwar swa bann ekivalans swa enn kontinite, li ena

enn lozik globalizatris pu pran langaz kreol, met li dan enn nuvo konteks

(kili frankofoni, franse, romanis, tu bann lang neo romin), li pe konstrir

enn ilizyon ki byin vit, pe dominn bann dimunn. Bann ki pans kumsa, ase

vit, zot larg zot idantite, nepli kapav dir « mo », « mwa », dimunn la vinn

depandan enn lot kiltir, nepli otonom. Plis pir ankor, sa dimunn la pa

inosan, li pu rod propaz so manyer panse, konvink lezot dimunn ki so

alyenasyon lingwistik, li anfaver enn nivo intelizans siperyer.

Enn lang neolatinn

Dan sa konteks la, byin byin rar pu u truv bann lingwis ki zot byin

konsyan tu sa bann aspe rasis ek tu bann risk ki zot letid kapav koze.

Selman, pa koz manti, ena ki nn resi res onet. Parmi, ena Alain

Bentolila13, li mem ki nn resi ekrir enn liv lor linflyans kapital ki Lafrik

ek Madagaskar finn zwe dan kreasyon langaz kreol. Selman, li finn sirtu

interes li ek bann striktir konzigezon dan langaz kreol, li nn les enn kote

tu leksik. Sa anbalao ki li nn fer dan letid langaz kreol ti byin for me li pa

finn reysi kontiny so travay lor leksik e tu bann krwayans lor etimolozi

langaz kreol inn res intak. Personn pann resi panse ki seki ti valab pu

sistem konzigezon, lefe ki sa sistem pa ti pe sort Lafrans ditu, ti pu byin

13 Dan Créoles et Langues africaines : comparaison des structures verbales. Tez

doktora 3em sik, Iniversite René Descartes, Paris IV, 1970.

15

kapav permet nu gany dut lor lorizinn franse leksik kreol e resers lezot

lorizinn.

O kontrer, repons pa nn tarde, de trwa lane apre A. Bentolila finn pibliy

so tez, ki nn debalans in pe verite an faver enn lorizinn pliryel langaz

kreol, Robert Chaudenson, tankali, li nn reysi fer paret Lafrans so tez lor

kreol reyone, kot alinvers, li nn remet lanfaz lor bann lorizinn franse,

lezot lorizinn lezot par, fupamal.

Tanka linpak bann langaz ki pa franse ti sanse ti ena lor lorizinn langaz

kreol dan tez Bentolila, Chaudenson inn tret li ek futan, li nn deklar sa pa

serye, letan li koz lor tez so koleg, li pa mem pran enn lintere pu analiz

sistem konzigezon ki Bentolila inn dekrir, li nn sers montre ki bann

oksilyer konzigezon, zot tu pe sort depi franse mem, tandis ki Bentolila

li, li ti pe koz dabor lor orizinalite sistem la mem. Ler li pe konstat ki

bann oksilyer konzigezon, zot tu pe truv zot lorizinn dan franse, li pe dir :

« Kumsa mem, tu sistem konzigezon dan tu langaz kreol Losean Indyin,

li forme apartir bann oksilyer ki nu plas anvan verb la. Tu sa bann

oksilyer la, zot sort dan franse (« après, va, finir, pour …) ; zot valer, li

parey kuma valer ki zot ti ena dan bann fraz franse kot zot ti pe servi pu

ranplas konzigezon (« je vais manger »). Lerla, nu pu kapav dir ki pena

okenn dut, sa sistem konzigezon la, li sort depi franse kuma piti ek so

mama. Dir sa sort dan langaz bantu u langaz malgas, li pa fonde, mem si

nu admet ena bann resanblans. »

Nu pa pu relev bann aspe « zenetik » ki Chaudenson pe dir, anu pran sa

kuma enn fasilite koze. Par kont, pa kapav inyor so malonette letan li

refiz pu konsider bann dekuvert Alain Bentolila, pa koz lor sistem mem

me lor lorizinn etimolozik bann oksilyer konzigezon.

Dayer, si nu revinn a nu nide ki nu pe devlop isi mem, mem si nu admet

ki totalite sa bann partikil oksilyer la zot lorizinn dan franse mem, pu

kifer Chaudenson finn pa pran kont bann ti sanzman ki nn afekte zot :

pour/pu, r inn disparet, après/ape, r inn disparet, fini/finn, i inn fonn ,

anfin, va/ava, razut enn vwayel avan mo la. Ki fer serser la pe desid pa

pran kont sa bann modifikasyon e kot ena prev ki dan tu sa bann

sanzman, pena enn linflyans ki pa franse ? Nu bizin tuzur remarke ki li

sistematik ki tuzur bann lingwis inn tir mo la ver franse alors ki ena enn

sanzman ki nn afekte mo la e ki personn pa pran kont sanzman, me

16

resanblans. Byin sir, nu dakor pu dir ki franse usi li ena enn tipti

konzigezon ek oksilyer, letan li dir « je vais + infinitif), me selman, li pa

ase pu kas versyon Bentolila.

Anfin ena enn lot zafer ki Chaudenson pa pe mansyonn di tu e ki byin

inportan pu dir an faver orizinalite langaz kreol :

1/ Diferans fondamantal ki sistem konzigezon franse ena, seki li paret

buku pli konplike. Li ena buku mod diferan, trwa grup verb, plizyer temrasinn

pu enn sel verb, par ekzanp, pu verb « être », u pu kapav truv buku

varyasyon konpleks andan so konzigezon : « sui, est, som, son, fu, sera,

swa, sway, fus », tu sa bann diferan form pu enn sel verb mem. Tu sa

bann rasinn verbal pu varye anfonksyon tan, mod, ek personn. Tusala pe

fer enn mari diferans ek langaz kreol, kot verb res invaryab.

2/ ena lezot partikil oksilyer dan langaz morisyin ki Chaudenson pa finn

mansyonn ditu : fek, nek, … pu sa bann la, lorizinn franse buku mwin

evidan.

3/ lefe ki dan kreol, kapav miks, konbinn sa bann oksilyer, sa li vreman

orizinal e li pa kapav franse ditu. O kontrer, li permet ena dan kreol

tutsort kalite detay ki byin difisil pu rann dan franse kot bizin servi

sibzonktif, kondisyonel, bann tan konzigezon ki byin difisil pu manye

kare kare. Dan langaz kreol tulezur, u kapav ena ti pu, ti pe, ti pe finn, ti

pu finn, fek finn, ti finn, ti finn fini, …tu sa la ek enn verb, li form bann

detay ki byin byin ris. Dayer, li posib panse ki teori lor iniversalite langaz

imin, li ena buku esplikasyon dan lekzistans sa sistem konzigezon la.

Selman, kuma ena lezot langaz afrikin, malgas u swa indyin ki posed sa

sistem la mem, li inposib pu kone si sa konzigezon inn ne a partir narnye,

an tan ki li ti enn sistem langaz iniversel, u swa li’nn vini lakoz ena lezot

langaz ki pratik sa kalite sistem la e ki ti form parti langaz bann esklav,

setadir, enn tez substratis, difisil pu kone. Kapav mem tulde valab.

4/ An plis, sistem konzigezon kreol ki servi « zot » alafwa pu segonn

personn pliryel ek trwazyem personn pliryel, li koresponn ek mem form

verbal dan langaz swahili kot ena mem pronon pu sa de personn pliryel

(2e ek 3e). Par ekzanp, « nu kontan zot », ek « tunawapenda », tulede

kapav sinifye « nous vous aimons », u swa « nous les aimons », depann

konteks la.

17

Tanka liv Chaudenson, so bann konklizyon byin grav parski li retir

kareman tu lorizinn afriken, indyin u swa malgas dan lorizinn langaz

kreol :

« Byin sir, blize admet ki sa koze la inn evolye dan bann kondisyon byin

byin spesyal, an kontak ek bann lezot langaz bann esklav la, me san ki sa

bann la ti kapav aport enn leleman inportan dan kreol, lerla, pa kapav dir

langaz kreol li « miks » ».

Ofe, nu retruv la enn nide ki nn deza devlope par J. Faine, adverser

prinsipal ek nide enn langaz « miks » :

« Apart bann tipti varyasyon fonetik, tu langaz kreol ena enn aparans

“neo-romenn”, bann ti diferans, zot fonksyon bann patwa u bann dyalekt

franse ek tu bann sanzman ki sa bann la finn ena dan letan. »

Malerezman pu obzektivite14, laplipar bann lingwis ti vinn dakor ar sa e

finn aksep sa bann konklizyon la.

Apre sa, zis Ph. Baker ek V. Hookoomsingh, zot ti sey sulev kestyon lor

sa striktir vertikal monolitik dan istorik kreasyon langaz kreol dan

Losean Indyin.

A part sa, ipotez enn interferans ant plizyer lorizinn, ti fini konsidere, tu

bann sanzman ki lang-baz, setadir franse, inn sibi dan so leksik, zame pa

finn paret ase pu dimunn rekonsider posibilite ki dimunn ki pa ti franse

inn ena enn inflyans lor sa bann sanzman inportan la. Ena mem bann

serser ki purtan ena lespri uver ek zenere, letan kestyon leksik kreol

pwente, zot pe admet bann lopinyon Chaudenson :

« Gramer langaz kreol pran so lasurs depi bann langaz dorizinn afriken,

alor ki siperstriktir langaz kreol morisyen derive depi langaz bann kolon,

setadir langaz franse. »15

Pli grav, ena bann lingwis, letan zot finn pran enn lintere pu bann lang

kreol, li ti tuzur pu denons bann posibilite ki zot miks16 :

« Ena lingwis, zot pe koz “langaz miks”, me selman, materyel langaz la,

li sort enn langaz byin defini ; kreol reyone, kreol martinike, zot franse

14 Lefe ki loter inn swazir pu so tit « Le Lexique du Parler Créole de La Réunion », li

byin revelater tu so bann lopinyon lor stati langaz la dan so lespri, li pa enn « langaz »,

li zis enn « koze » (« parler »).

15 Dan enn lartik Pascal Nadal « Problematik Langaz Kreol Parle ek Langaz Kreol Ekri

kuma azan Leksplikasyon Sinplifye », Langaz Kreol Zordo , Ledikasyon pu travayer,

2003.

16 Dan Linguistique historique et linguistique générale , A. Meillet, p.85.

18

mem, enn franse pa parfe, dakor, me enn franse kan mem. Bann neg, li

zis parski zot inn sey imit zot met ki zot inn kre sa langaz la. Laplipar

konzigezon bann verb inn sakrifye, me seki nn reste, infinitif, li byin

franse mem, pena okenn apor afriken ladan. Enn sel kut, tu sistem

gramatikal franse finn perdi, letan enn popilasyon antye, plase dan enn

sityasyon antye, ti sey fer an sort aprann enn nuvo langaz. Tu bann

sanzman inn afekte tu bann formil transformasyon bann mo. Dayer,

omwen dan kumansman, ena enn parti sistem ansyin ki pe res andan

nuvo sistem, par ekzanp, sa tiginn gramer ki langaz kreol ena, li dwa li ek

gramer franse em. »

Ekrir kreol an franse ?

Linportans kestyon inflyans franse lor leksik kreol, li byin byin inportan :

dabor parski langaz kreol li tuzur konsidere kuma enn langaz ki pa

otonom, ki pena so indepandans vizavi langaz franse, kuma nu nn

montre, me pli grav, dezyem, li ena enn linportans ankor plis gran dan

konstriksyon langaz kreol ekri. An efe, letan bann oter morisyin inn

interese pu kre enn langaz par ekri, sa kestyon lekritir la inn relans deba

lor etimolozi langaz kreol.

Dan lane 70, revandikasyon bann ekrivin morisyin pu ekrir dan zot

langaz mem, kestyon lekritir bann mo kreol inn truv enn lokazyon pu

remet kestyon rapor ek langaz franse an kestyon : ena enn pake dimunn

inn refiz konsider langaz kreol dan enn lortograf ki pa franse.

Tansyon, nu bizin pa tom dan lerer, sa refi lortograf fonetik, an verite, li

ti pe sinifye enn mepri evidan pu sa langaz la an zeneral. Nu bizin relev

lopinyon ki Alain Ah Vee inn eksprime pandan dernye kolok ledikasyon

pu travayer Langaz Kreol Zordi, Papers on Kreol17 :

« Kestyon lortograf dan kreol, kestyon grafi langaz kreol, li ti tuzur enn

deba pasyonan ek pasyone … »

« Seki interesan pu note, zordizur, se ki kestyon grafi li nn vinn enn sort

preteks, enn alibi pu tu bann ki, an verite, lit kont sa langaz la. »

17 « Coloquium on Mauritian Creole », piblikasyon Ledikasyon pu travayer, Por-Lwi,

2002.

19

Kestyon zistifikasyon ortograf franse par sistem ideolozik etimolozi, li

byin byin rezime par enn morso mem oter :

« Sa sistem franse lortograf kreol, li konsis pu pans enn mo dan so

lortograf inisyal dan franse mem, avan ekrir li dan kreol. Pu nu sit enn sel

lekzanp, nu kapav truv « bizin », ekrir enn kantite fason ki zot tu fantezi :

« besoin, bisoin, bizoin, bezoin, bezwin, bizwen, etc. »

Nu kapav dir ki se dan kestyon grafi ki dimunn inn fokis so latansyon lor

refi sa kordon onbilikal ek langaz franse. Si nu kapav dir, sa refi pu pans

kreol san franse, dan so lindepandans, nu kapav tradir li par enn refi dey

etimolozi.

Bann Franse zot mem, letan zot anprann zot langaz, zot bizin memoriz

bann reg parfwa byin byin lipupul lor kestyon ortograf, dayer ortograf

mem, li pa reflet tro prononsyasyon bann mo, ena enn gran dekalaz ant

oral ek ekri. Kumadir, zot bizin anprann ki seki zot tann ek seki zot ekrir,

pa parey. Apre plizyer lane aprantisaz langaz la, zimaz fonik ek zimaz

ekri, zot retruv zot sude forfor ansam, telma ki parfwa mem, se zimaz

ekri ki kapav pli for dan latet dimunn. Kreol, li pa fonksyonn parey, set

enn langaz kot pena okenn diferans ant ekri ek oral, zisteman parski avan

tu, li enn lang oral.

Pu enn dimunn etranze, langaz franse, li byin difisil parski letan langaz la

pa so lang maternel, li pa kapav tann bann diferans fonik ki anba anba

lekritir. Alinvers, pu enn kreolofonn, tu bann presizyon kote ekritir, zot

pena okenn intere, pa adapte ar li.

Enn sel ekzanp pu kapav montre ziska ki pwen lekritir kapav kre enn

konsyans lingistik inkonsyan pu enn dimunn ki pe koze : opozisyon fonik

ki ena ant « nous partons » ek « nous écrivons » (enn la ena lyez « nu

zekrivon », lot la pena lyez « nu parton »), plipar letan, sa diferans

tretman, li pa ariv onivo konsyans lingwistik, li vinn natirel.

Sa ilizyon, li difisil pu rezet li, laplipar bann intelektyel, eksepte enn de,

zot tu konsider tuzur langaz kreol dan so rapor ek langaz franse, kuma dir

ena enn det, franse li tuzur kasyet kasyet deryer langaz la, li pa kit li enn

semel, pa kapav les li. A traver etimolozi, se tut enn konteks kolonyal ki

pe remet dibut : bon lekritir, langaz-referans, nesesite bann diksyoner

franse pu kapav ekrir, interdiksyon ekrir pu tu bann ki pa posed sa norm

lekritir. Ena konsekans usi lor difizyon langaz la : kreasyon enn « bon20

kreol », parey kuma ena enn « bon-franse », kreasyon enn langaz standar,

ek enn yerarsizasyon plizyer rezis langaz la : « langaz batyara », …

Dayer, si nu kapav kumans par la, mansonz ki plis grav, dan ideolozi

etimolozi franse, seki dimunn pe pretann dir ki langaz franse 18em syek

ti fini forme, ti enn langaz stab, standar lor tu teritwar franse, kot tu

dimunn ti pe pratik li. Si nu etidye langaz franse, nu bizin kone ki li fos

konpletman :

Mem si plipar bann oter konsider 1539 kuma enn dat kot langaz franse

inn kumans etann so pratik lor buku rezyon pei la, li posib afirm ki dan

lespri François 1er, sa ti zis enn rekonesans lor so itilizasyon antanki enn

langaz administrasyon an viger lor tu rwayom Lafrans sa lepok la. O

kontrer, kapav mem dir ki sa linite lingwistik Lafrans, li nn pran buku

letan e li nn fini dan kuran banane sinkant …dan vintyem syek ! Nu byin

kapav dir ki o kontrer, buku bann abitan Lafrans, zot pa ti pe koz franse,

me breton, pikar, norman, bask, provansal, oksitan, …tut sort kalite

langaz ki a par ek byin byin diferan ar franse. Lerla, kuma kapav dir ki

bann esklav ti pu kapav akses enn langaz standar letan nu kone ki sa

langaz la pa ti ena enn ekzistans reel, an deor enn de klib intelektyel ek

enn pwanye ladministrasyon dan Paris.

Tu vokabiler langaz franse ti fel fel, tanto li ti ena enn presizyon ekstra

pwent, tanto so detay, ti byin pa kler ek sanzan. Kuma pa ti ena diksyoner

mem, tu bann ekrivin ti pe servi bann mo dapre so konesans, parfwa

mem, li ti pe sanz enn sans kuma li anvi. Nek dan lane 1606 ki premye

diksyoner franse inn pran form.18 Nu kapav estime ki avan bann lalwa

1880-82 lor lanseynman laik, gratis ek obligatwar, mwins ki 20% bann

sitwayin franse ti kapav koz franse.

An plis sa, dan referans etimolozik, valer lortograf li ena enn linportans

byin gran, seki ule dir ki an pratik, etimolozi, li enn syans ki tuzur li pran

kont enn mo dan so lekritir, antanki enn mo, li fom par kuma enn lelema

langaz ki dan liv. Purtan, dan langaz kreol, sa rapor la, li pa ekzis, dan

18 Thresor de la langue francoyse, tant ancienne que moderne

21

sosyete lesklavaz, zis koze, kriye, ki konte, okenn rapor ek langaz ekri pa

neseser. Alor, tu sa referans sosyal ek langaz savan, langaz liv, langaz

standar, li pena okenn sans dan sityasyon ki nu pe dekrir la :

1/ Buku franse ki nn vinn Maurice sa lepok la pa ti konn lir ekrir. Sirtu

dan lepok kolonizasyon mem, kot bann marin, bann zuvriye ek bann

artizan ti plis inportan.

2/ Plipar bann franse ant zot mem, zot ti ena buku difikilte sakenn pu

konpran so kamarad, parski zot lorizinn ti sitye dan diferan parti Lafrans.

3/ Popilasyon bann esklav, zot pa ti ena okenn akses lor langaz ekri. An

plis, byen sir, pa ti ena okenn striktir pu aprantisaz lingwistik, sa pa ti pe

ekziste kuma ena zordi, pa kapav konpare ek sityasyon zordi.

4/ Laplipar bann esklav, zot ti disperse an fonksyon zot lorizinn, zisteman

pu zot pa regrupe ansam zame, met ti pe pans so sekirite avan tu, ek enn

kontrol plis fasil lor zot. Bann esklav akoz sa, pa ti pe kapav kominike

ant zot.

Konsevwar etimolozi antanki ti ena enn kontinite fondamantal ant de

langaz, san nu pran kont lefe ki mazorite dimunn ki ti pe koz kreol zame

napa ti ena sa nosyon la pu viv e zame pa ti ena okenn referans par ekri,

sa le dir ki nu pe mazinn enn relasyon ant de mo, ant de langaz, ki enn

fiksyon, ki zame personn pa finn viv. Kuma nu nn fek esplike, etimolozi

tradisyonel, li pas par enn lanaliz bann mo ekri, sa lanaliz la, li sanse

revel bann striktir ki kasyet kasyet anba sak mo (par ekzanp, aksan

sirkonfleks dan franse, li tuzur enn mark ki pran plas enn let ki finn fonn,

laplipar letan, enn s ki nn siprime ek letan, li indispansab pu montr bann

fami mo u swa bann lorizinn ki an komin) u swa bann evolisyon ki

kasyet deryer e ki nu kapav truv zis par ekri.

« Fos dalon »

A partir tu sa bann konstatasyon la, nu kapav dimann nu ki lintere ena pu

aplik etimolozi, enn syans ki relye ek lekritir, lor enn ka langaz ki

totalman oral ? Ki lintere ena pu servi sa syans la dan enn domenn kot

22

kondisyon la byin diferan net : kuma u kone, dekupaz enn parti mo franse

la, li enn pratik kuran dan langaz kreol, kili par devan, kili par deryer

kuma dan « kile, tande, mazine, koste, sape, bliye, … » alinvers, kolaz

lartik franse par devan mo la, li byin frekan usi kuma dan « lezo, ledo,

ledan, dilo, dilwil, inpe, … »

Tu kitsoz okontrer pe indik nu ki fonem ki ena sans dan kreol, li pena

okenn rapor ek lekzistans sa mo franse ki sipozeman sanse so lorizinn.

Usi, anplas nu sitye enn mo kreol dan enn tu ki ti pu kapav apel « totalite

leksik vokabiler langaz franse », seki etimolozi pe ule fer, bizin konpran

sa mo la apart, kuma enn sel mo ki bizin sitye dan enn konteks totalman

oral, san okenn susi lortograf e san nu pran kont enn sipoze fami mo ki

anglob li dan franse, san nu pran kont so morfolozi dan lekritir franse.

Lorizinn enn mo, li kapav ena enn sans, me selman si so rasinn kapav

servi pu ogmant so konpreansyon. Si so sans inn fini modifye

konpletman, pu kifer nu bizin sers anamon so rasinn franse ki nepli ena

okenn rapor pu kapav eksplik li dan enn manyer ki koresponn ek sa

sosyete morisyin la ? Plis pir ankor, ena fwa kot enn lorizinn leksikal dan

franse li kapav met nu lor enn fos pis ek enn sans dekale ki pena okenn

rapor ek seki lenonse pe dir an verite :

Dan rezyon Highlands, mo nn tann enn kondikter loto ki ti bizin met

bayonet dan fes tu mam so fami ki ti pe tarde pu rant dan loto : li nn dir :

« Degaze, loto pe dibut ! ». Mo pu mo, tu bann leleman sa fraz la, zot sort

dan franse : degaze/dégager, loto/l’auto, pe/après, dibut/debout. Purtan,

mem si inflyans leksik franse li paret evidan, pa li ki lorizinn sa fraz la,

lorizinn li paret evidan ki li koresponn ek enn tradiksyon literal sort dan

hindi kot kapav dir loto pe dibut, letan moter la alime atann. Dan sa ka

presi kot bann korespondans mo franse/mo kreol, li parfe, li purtan byin

vizib ki etimolozi kapav met u dan lerer u swa pa donn u okenn

eksplikasyon parski fraz la so konstriksyon ki plis konte e li sort dan

Lind. Etimolozi ek kreol, li kapav lasurs buku lerer parski li met lanfaz

lor enn relasyon vertikal ek inik alors ki dan langaz kreol, ena plizyer

lasurs.

Plis pir ankor, nu kapav donn lekzanp invers : enn resanblans kumadir

zemo, ant de mo ki purtan pa pe verifye kote zot sans : bann ka dan kreol,

zot enn mari pake, kot u pu truv bann fos omonim, bann mo ki prononse

parey me ki pa le dir parey ditu, apel sa bann « fos zami » :

23

« lakuzinn », li pa mo kuzinn, mem si Franse pe appel li kumsa mem,

« lakras » an kreol, na pena okenn rapor ek « la crasse » an franse,

« suye » an franse le dir « sali kitsoz », setadir presk linvers, « divan »

dan kreol, li pa mem sans ditu ek « divan » an franse, « lorye » pu enn

franse pa servi pu dormi me sinifye enn pye fler, « bose » an franse

popiler, ule dir « travay dir », sa bann ekzanp la, ena buku buku dan

langaz kreol.

Nu pa pu kapav reziste pu donn lekter enn perl dan sa zar « fos dalon ».

Pa nu ki finn tann sa, me G. Legalland, ki nn lapes sa mistek dan bann

informasyon an kreol : « Georges Bush inn fini mas so trup devan lantre

Bagdad », omwens enn ki pu kapav resi enn rekonversyon apre so

manda !

Byin ti ginn letan apre mo nn ariv dan Maurice, alors ki mo ti pe kondir

trankil trankil, enn konstab inn aret mwa. Li ti pe montre mwa lavan mo

loto ek so ledwa. Mo pa ti abitye sa manyer aret enn loto, parski Lafrans,

zame zot pa fer sa zes la pu aret u, laba, zot lev lame plat devan u. Mo ti

krwar li pe montre mwa enn laru kreve u swa enn far kase, u sipa ki zafer

pa korek ar mo loto, lakoz sa mo nn desann pu al gete. Lerla, konstab pa

ti kontan, li ti pe panse mo fer futan ar li.

Suvan, mo nn konstate ki tu bann zes konvansyonel, alors ki nu telma

abitye ar zot, nu panse zot iniversel, alors ki enn pei ek lot, zot pa parey

zot sanze. Par ekzanp, buku fwa, ena Morisyin inn dir mwa ki bann

Franse kondir a gos. Plizyer fwa, mo’nn repran zot pu koriz lefe ki non,

Franse kondir a drwat. Me selman, avek letan, kuma sa fason panse inn

repete plizyer fwa, sa finn amenn mwa poz mwa sa kestyon la, pu kifer

zot tu pe dir Franse kondir a gos ? Apre enn ti lanket, mo nn fini konpran

ki pu Morisyin, se pozisyon sofer dan loto ki konte e pa pozisyon loto lor

larut, seki parfetman lozik !

Parey, dan Maurice, manyer kont lor ledwa varye buku an fonksyon laz

ek lorizinn dimunn, ena kont kuma dan Lind, setadir, pran kont bann

ledwa rantre andan lame, ena kont ledwa sorti, kuma bann oksidanto.

Tu sa bann ti devyasyon pu dir spesifisite ek diferans ki kapav ena ant

bann kiltir, inposibilite pu truv bann ekivalans ki kapav parey, pu dir usi,

sa kote in pe drol letan nu pas depi enn langaz, enn kiltir ar enn lezot,

kuma sakenn ena so kalite prop ek so lotonomi.

24

Mem si nu admet ki parfwa, ena bann mo zemo19 ki kapav ena enn

korespondans parfet ant zot, ena enn inposibilite pu pratik enn tradiksyon

mo pu mo, seki pruv ena enn lindepandans ant sa bann langaz la.

Letan nu ti pe fer tradiksyon Ch. Baudelaire dan kreol morisyin, nu ti

konfronte byin suvan ek sa sort kalite traizon ki neseser. Enn kuple kuma

« Et têtent la douleur comme une bonne louve », kot sak mo ekzis dan

kreol morisyin, si nu tradir li par « E zot pe tet zot duler kuman enn

mama lulu .» Letan nu pa kit enn lang pu al ver enn lot lang, letan nu pa

aksep pu manti, lerla ki nu manti pli buku.

Usi, akoz tu seki nu finn dir la, nu bizin admet ki zis enn etimolozi byin

byin modern, ki kapav pran kont oralite, ki kapav etidye bann striktir

fonik langaz la, dan so otonomi, notaman, bizin etidye bann frekans sak

son dan langaz, lerla ki pu kapav rann kont dan enn manyer syantifik

bann lorizinn langaz kreol.

Enn mo amwatye franse u swa amwatye lezot ?

Sak fwa bann lingwis ti pe analiz enn mo kreol, zot ti pe get mo franse ki

deryer, san zot pran okenn kont bann sanzman ki nn afekte sa mo la, li ti

pe tro met lanfaz lor enn sel lasurs san pran kont tu sa bann

transformasyon ki purtan kapav tande e ki pe afekte langaz la buku fwa,

bann modifikasyon ki pe form sistem.

Ninport ki dimunn ki koz kreol e ki konn franse, li kapav kone ki ena

bann sanzman regilye ek sistematik ki pe aplike lor tu bann mo franse ki

sipoze lorizinn bann mo kreol : ë vinn é, ü/i, j/z, ch/s, etc. Tu sa bann ti

sanzman la, zot bann fenomenn serye ek inportan ki bizin pran kont dan

leksik kreol. Letan etimolozi desid pu inyor zot, pa sers konpran depi kot

19 sans jeu de mots !

25

sa sa bann modifikasyon la pe sorti, li pa pran kont tu bann inflyans ki pa

franse e li konsider nek enn sel lasurs.

Sa manyer etimolozi pe fer, li pa inosan, li pa zis enn ubli, li pa enn sinp

mistek, li fer parti enn konstriksyon ideolozik ki partisip dan enn

mansonz, setadir : mepriz tu bann inflyans ki pa franse, ekspropryasyon

kreol ek bann dimunn ki zot lorizinn dan Lafrik, Lind u Madagaskar. Ale

ale, dusman dusman, sa bann dimunn la zot finn vinn eksteryer ek

zistwar zot langaz mem, zot inn vinn bann akter segonn rol, zot pe paret

pa ti ena inflyans lor seki paret esansyel dan formasyon langaz kreol. Zot

vinn skwater dan zot prop langaz !

Enn langaz franse net !

Some sa ideolozi la, li ariv dan so top letan u truv serser u swa dizan

serser, zot inn finn resi truv enn lil kot bann « pir Franse », Franse ki ena

nek enn lorizinn Lafrans, enn lil kot pena okenn dimunn sort lezot plas ki

Lafrans, e purtan, zot koz kreol. Lerla, lorizinn franko-franse, li paret

parfe, paret ena prev e an plis, pa bizin enn leksplikasyon ki pas par

lesklavaz pu konpran kreol. Lerla, zistwar kapav reekrir li dan so nuvo

versyon, san okenn konpleks, an faver enn bann kolon ki ti ena zeni e ki

nn resi kre enn nuvo langaz, kreol.

Popilasyon lil Sin Bartelemi, ki depann ar lil Gwadlup, dan so parti wes,

li konpoze ar bann « Petits Blancs », ki ena zot lorizinn dan diferan

rezyon Lafrans. Li inpe parey pu bann « Petits Blancs » ki res andan lil

Larenyon dan bann oter. Letan bann lingwis finn konstat ki sa bann

abitan la, zot koz kreol ant zot, zot inn fer sanblan pa remark ki zot kreol,

li buku plis fransize ki kreol ki pratike lor lakot lil, lerla ena lingwis inn

fer bann ipotez ki byin byin grav lor lorizinn franco-franse langaz kreol,

kot « lang-baz » inn pran enn inportans buku tro gran.

Albert Valdman inn al pli lwen mem e so konklizyon pena dut :

26

« Plipar bann tre ki nu truv dan pidgin/kreol, zot reprezant enn

finalizasyon bann tandans ki deza ti ena andan langaz franse mem, kuma

R. Chaudenson (1974 : 1134) inn ekrir , zot ti deklanse par enn konteks

sosyolingwistik partikilye sosyete plantokratik… » … « bann apor bann

lang-substra ek bann lang-adstra, zot ti determinan zis par lefe ki zot inn

integre andan sa bann tandans langaz franse mem. »

Si nu kapav donn enn lekzanp konkre ki pe al konpletman kont seki nn

fek afirme : zis bizin observ ki franse inn transform u latin an ü franse

zordi, alorski kreol morisyin inn fer ekzaktman linvers, inn transform

bann ü an [u] u [i].

Nu dakor pu dir ki pu lesansyel, dan leksik kreol, bann mo franse ankor

la, bi nu ekspoze li pa pu nu renye sa fe la, me plito nu le uver lizye

dimunn lor bann sanzman sistematik ki nn arive, aksan tonik diferan,

sanzman sonor, sans mo la ki nn sanze, etc.

Dan tu sa bann transformasyon la, ena bann sanzman regilye ki pa pe

derule ninport, ena bann reg ki pe pruv nu ki pa zis franse ki lorizinn tu

sa la, swa ena bann sanzman ki nu kapav dir iniversel20, swa ena bann

sanzman ki ena enn lorizinn an deor Lafrans, setadir Lafrik, Madagaskar,

Lind.

Etimolozi tradisyonel, kuma li pe etidye bann mo kreol, li nn fokis lor

parti bann mo ki nn aparaman, inn res franse, parti bann mo ki pa finn

sanze ditu, me zame li pa get okenn sa bann sanzman ki nn afekte bann

mo la, parski li pa kapav esplik zot e parski li estim zot segonder. Tu sa

travay ki nn fer dan sa bann sanzman la, narnye pa finn etidye parski pa

finn konpran ki sa bann sanzman, zot form par enn apropriyasyon kot

sann la ki pa ti konn franse li ti ena so par.

Okontrer, sa bann sanzman dan bann son enn mo, zot ti analize kuma

bann erer, bann mistek dan prononsyasyon, move konesans langaz, e sa

bann sanzman pa kapav temwany enn lorizinn kiltirel, tuzur lasurs franse,

li tu sel ki res dan lespri bann lingwis an matyer leksik. Teori lor

filyasyon inik ek vertikal franse/kreol, li nn fini admet tudswit, kuma li

20 kuma nu finn eksplik li pli lao, kolaz lartik franse ek mo franse dan enn sel nuvo mo,

li enn fenomenn byin byin banal ki nu kapav truv dan tu sityasyon lingwistik kot ena

plizyer langaz an kontak. Par exanp dan langaz franse mem, ena sa dan integrasyon

bann mo arab kuma « alchimie, algèbre, amiral, algoritme,… »kot l’artik arabe « al »

inn finn kole ek mo la dan franse.

27

ete, san okenn kestyon kapav poze lor la, san sirtu kapav pans enn sistem

filyasyon pliryel, metis, miks.

Nu kapav mazinn ki pwen sa etnosantrism ti ena enn move linflyans an

term konsiderasyon rasis kuma li responsab mepri ki langaz kreol inn

zwenn depi kumansman. Sa langaz la, zame pa finn konsider li dan so

lotonomi, ofe, pu bann lingwis, li ti kuma enn langaz orfelin. Zis bann

mo ki ti pe paret ena enn lorizinn andeor Lafrans, pa kapav konteste, sa

bann la ki lingwis inn desid pu konsider zot pa sort dan franse e sort dan

enn lot kiltir. Abe lerla ki mazorite bann mo leksik kreol inn paret sort

sort depi franse.

Enn lang franse ki nn kre par bann Franse mem

Nide ki ti ena deryer tu sa la, se lefe ki bann dimunn ki pa ti ena enn

lorizinn franse, bann ki pa ti konn koz franse, zot rol dan formasyon

langaz kreol, li ti byin miner. Bann kreolofonn ti pe reperdi tu zot kiltir

enn dezyem fwa. Anefe, si bann langaz popilasyon esklav pa finn zwe

enn rol mazer dan kreasyon langaz kreol, seki sann la ki ti maystro tu sa

konstriksyon langaz kreol, forseman li met mem, esklav so rol pa konte

ladan !

Kumsa mem, R. Chaudenson ti dir :

« … An plis, ena enn bann, zot pe kasyet bann vize politik par deryer

bann preteks lingwistik, zot servi bann teori Jules Hermann pu kontes sa

relasyon sere sere ant kreol ek franse. Pu sa, zot pe met an avan bann

relasyon ki kreol kapav ena ek malgas … »

« …sa volonte ki zot ena la pu kre enn relasyon ek langaz malgas, li

absird, li ape avoy zot ferfut ek tu bann konsiderasyon elemanter, kili

istorik, fonetik, u semantik. Lerla, sa pe donn zot lokazyon donn enn mo

so eksplikasyon e propoz bann nonnsens istorik ek etimolozik, alors ki

bon sans inn deza finn etabli laverite. »

Purtan, Robert Chaudenson li mem, enn de paz avan sa dan mem liv, li

mem inn remarke :

28

1/ Bann Malgas, zot form enn grup ki reprezant 26,5% popilasyon total

lil Burbon21 dan lane 1686, setadir moman kot langaz kreol inn ne dan

Losean Indyin.

Sa linportans la, bizin ogmant li ankor, letan nu konsider rol mazer ki

bann madam malgas inn zwe dan sa premye lepok la. Zot ti buku dan

bann premye lane (50% bann fam marye pu lane 1686, setadir 22 lor 46)

apre sa, zot res grup feminin mazoriter parmi popilasyon bann esklav

(63% pu lane 1709).

R. Chaudenson li mem, li met lanfaz lor lefe ki dan lane 1709, bann

esklav malgas ti pe form 33% popilasyon bann zom esklav. Mem dimunn

ankor, li mem li pe remarke :

« Ti ena enn pake menaz ek kup franse/malgas dan kumansman

kolonizasyon, ankor, ladan fode nu razut ankor tu bann maryaz-lakol, ek

tu bann relasyon kasyet ki oblize ti ena ant bann met ek bann esklav,

tusala par lefe ki bann fam blan zot ti tro tiginn. »

Nu konn byin ki rol inportan bann maryaz miks kapav ena letan ena de u

swa plizyer kominote lingwistik ki koste ansam dan enn mem landrwa.

Nek nu bizin mansyonn isi tu bann kontradiksyon ki ena dan refleksyon

Chaudenson la. Dayer, letan li pe fer so konklizyon so liv, ki li dir ? Li

pe rod diminye sa rol ki bann lezot langaz apart franse la inn zwe :

« Li byin banal pu dir ki plipar leksik kreol sort Lafrans, …sa linportans

la, li vizib par li mem, pa bizin al pli lwin, li enn evidans… » … « An

plis sa, bizin dir ki bann mo etranze ki nn vinn dan kreol, kuma nu finn

demontre, zot sort dan bann kalite vokabiler presi, dan bann domenn byin

spesyal, alors ki bann mo ki ena enn lorizinn franse, nu kapav retruv zot

dan tu domenn, parski zot form par sa fon leksik kreol mem la. Bann

apor etranze, zot form bann ansam fini ek ferme, alors ki leksik ki ena

enn lorizinn franse, li uver ek anplis sa, li kapav ena bann anrisisman

tultan tultan. »

Sa bann ti laliny la, zot pe dir nu buku lor loter la so bann intansyon reel,

kuma ofe li pe ule rabes bann apor ki pa franse, dayer, li konsider sa bann

apor la kuma « étrangers », seki byin kapav fer nu riye dan konteks bann

lil Maskareny.

21 Ansyin non lil Larenyon

29

Li pa tu, seki li apel bann « zones précises et fermées du vocabulaire

créole », setadir bann apor ki pa franse, li paret byin byin inkrwayab :

ninport kisannla ki kontan kiltir kreol ek langaz kreol, li konn byin lefe

ki, par definisyon mem, dan kiltir kreol, okenn zonn vokabiler kreol pa

ferme, tu leksik ki swadizan spesyalize dan enn domenn (lakwizinn,

plant,…) tuzur nu kapav retruv li revers dan enn lot konteks ki pena

okenn relasyon ek sa domenn la, sa, li form mem enn propryete mazer

langaz kreol, li dan so baz mem pu pratik sa. Kili servi kuma enn zimaz u

kuma enn fason koze, sa fonksyonnman langaz kreol li sistematik, li pe

reinvesti tu bann mo spesyalise dan enn lot konteks pu plis kapav rann

kont enn presizyon panse. Langaz kreol, li enn langaz ki servi buku

zimaz dan koze. Sa vedir ki dan sa langaz la, u kapav truv bann mo ki

sort zot konteks normal. Si mo pran nek enn sel ekzanp, mo « karay », nu

tu nu kone li enn mo ki pa franse ditu, enn istansil lakuzinn ki tu dimunn

servi dan Maurice, sa mo la kapav servi pu buku lezot sityasyon ki byin

byin lwen ek so sans normal : « karay so », li enn ekspresyon byin byin

kuran ki nu kapav servi tulezur. Sa kapav demontre ki, letan nu limit

vokabiler kreol swadizan padorizinn franse dan enn sel domenn lakuzinn,

nu pe limit so vre sans ki buku buku plis larz. Sa limitasyon ki

Chaudenson pe fer, li enn mank konpreansyon pu langaz kreol so

fonksyonnman. Si nu rezim tusala pu riy in pe, nu kapav dir ki nek

dimunn bet ki krwar enn lalo u enn kokom zis bann legim.

Dan diskur R. Chaudenson, seki paret determinan se karakter fini,

karakter evidan sa lorizinn franse leksik kreol , pu li, pans enn lot kalite,

li « aberrant », tu kalite kontestasyon etimolozi franse, li enn nonnsens.

Selman, letan li pe koz lorla, li pe met an avan ki li « banal » pu konstat

sa, li « pa mem neseser » pu revinn lor la, bann karakteristik istorik,

fonetik, semantik sa kreol la, pu li, « zot bazik », pa lapenn demontre, nu

tu nu sipoze dakor lor la, san bizin fer kit devlopman.

Diglosi, ki enn bann aspe problem lingwistik dan pei kreolofonn, kuma li

pran rasinn dan konsyans dimunn ? Zisteman dan lefe ki dimunn krwar

dan enn relasyon paran/zanfan ant de langaz. Lerla ki krwayans dan

depandans leksikal kumans zerme dan konsyans dimunn. Si nu pus sa pli

lwen, ena buku dimunn kapav viv enn vre skizofreni lingwistik sak

lazurne pe aprann dimunn kuma bizin klase, separe, met letiket, ranz tu

bann informasyon dan enn plas byin presi, tusala nek pu anpes may-mele,

melanze, metise, esanze, tusala pu sak mo, pu sak fraz, kot dimunn ariv

dan enn sityasyon kot li nepli fer tansyon seki dimunn dir me kuma li pe

30

dir li, kot dimunn nepli fer tansyon seki li dir, me pran kont zis kuma li

pe dir li. Lakoz sa ki etimolozi inportan parski li partisip dan sa diglosi la

an tan ki li relye de langaz ek enn ki dekul depi lot la.

Kiltir kreol, diversite ek metisaz lingwistik

Etimolozi, akoz tusala, li enn miraz, enn illizyon, li form enn vizyon

kolonyal plake lor langaz kreol, kot ena buku nostalzi pu langaz bann

met, li konpletman kont kuran lespri filozofik kiltir kreol, li pe rod detrir

sa kalite lespri la ki truv so fondman alinvers, dan « diversalité », setadir

dan metisaz kiltirel, pliralite.

Dan L’Eloge de la Créolité22, Jean Bernabé, Patrick Chamoiseau ek

Raphaël Confiant, zot ape eksprim zot dan bann term ki paret kontrer ek

sa tez « eurogénétique » lor lorizinn franse bann kreol antiye, giyane ek

indyanoseanik :

« Nu tu, nu frape par seki kapav apel enn “deorite”. Sa, depi tuzur ek

ziska zordizur. Tuzur nu finn truv lemond atraver bann filt oksidantal, e

nu baz, fondman nu kiltir inn vinn eksteryer ek nu mem, inn pas par enn

prism, enn vizyon franse ki nu ti bizin adopte avan nu pans par nu

mem. » … « Nu finn deporte depi nu mem pu sak paz nu listwar ekrit. »

Opoze ek sa ekspropryasyon zot kiltir mem, sa bann panser la ki anfaver

zot kiltir kreol, zot pran kont dimansyon lingwistik dan zot proze

filozofik. An plas zot renye tu sa metisaz zot leritaz, zot ape propoz : « li

parey kuma bann ekskavasyon arkeolozik, dan nu bann fuy lor nu mem,

nu pu servi enn pinso-bros pu nu pa abim, pu nu pa perdi narnye seki dan

bann kus anba, anba sa fransizasyon la.

Li vre ki an definitiv, si nu get byin, sa tez etimolozik lor enn sel lorizinn

lerop, li fonde lor enn mansonz, enn ilizyon kontinite lingwistik ant

franse ek kreol, li refiz enn rises milti-langaz, si zot konsider prezans de

langaz, se nek pu konserv enn sufrans, sufrans diglosik, kot okenn

rekonesans posib pu tu seki kapav sort depi enn lot kiltir ki pa kiltir lerop.

22 Eloge de la Créolité, In Praise of Creoleness, éditions Gallimard, 1989, Paris.

31

Alinvers, muvman pu kreolite, li refiz sa sityasyon an marz frankofoni, li

ule vinn enn lemond kot kiltir pliryel rekonpoze li kapav uver buku plis

posibilite.

Ekrivin Vincent Placoly23, avek so bann konpatryot antiye an faver

kreolite, li pe kriy so pasyon pu so langaz : « Li mem ki ofe nu posed

vreman ». Konklizyon L’Eloge de la Créolité, li ena buku konsekans lor

nosyon etimolozi ki nu size aster :

« Kreolite, li pa enn zafer monolang. Li pa plis enn miltilingism kot pena

okenn interaksyon ant bann langaz. So domenn, li zisteman langaz. So

lapeti se tu bann langaz lemond. Zwe ant bann diferan langaz, kot langaz

la frot frot ansam, li enn vertiz posibilite sans. Dan sa konteks la, enn sel

mo vo plizyer. Seki konte, se sa letof ki tu sa bann langaz la inn reysi tise

ant zot, sa bann melanz difil kiltir la, li enn manyer esanz ant de

intelizans. »

Apart kit obzeksyon prinsip24, nu byin dakor ek tu sa bann nide la e nu

desid dan sa letid lor etimolozi, pu ralye sa tez lor plirikiltiralite

fondamantal langaz kreol e nu pu aplik sa konsep lor etimolozi, parski nu

pa inyor aster la ki fondman sa syans la li linvers ek prinsip miltikiltirel e

li form par enn diskur alyenasyon lor langaz, nu remet an kestyon sa

konsep etimolozi ek so tez prinsipal ki deryer, setadir, leksik fransize dan

langaz kreol.

Kont seki pe ankor paret kuma enn evidans, nu pu sey asterla, pruv mank

serye ki deryer sa rezonnman etimolozik, ki zame pa finn remet an

kestyon, ki ti finn adopte san enn vre refleksyon lorla, usi byin pu bann

partizan bann tez « eurogénétiques » ki pu bann partizan bann tez

« substratistes » u swa ankor pu bann partizan bann tez « universalistes ».

Zot tu finn ponn bann nide byin diferan tanka lorizinn striktir sintaks ek

konzigezon, me zot tu ti dakor pu admet dominasyon lorizinn franse lor

leksik kreol, zot ti pe deklar sa an fonksyon bann parante fonetik ki pu

zot paret evidan e pa kavav konteste, seki nu pe sey fer isi :

23 Les Antilles dans l’impasse, des intellectuels antillais s’expliquent, edisyon

Caribéennes ek L’Harmattan, 1976.

24 Notaman lefe ki sa Eloge la finn ekrir an franse, finn tradir li an angle, me pa aksesib

dan langaz kreol, pu nu li enn skandal inakseptab parski li pe trair enn kontradiksyon

avek seki bann oter la pe dir.

32

Enn nuvo etimolozi

Tu dabor, mem bann lorizinn leksikal ki sir, zot pa anpes konsider bann

rezo inflyans leksikal ki repoz zis lor bann resanblans ant de mo. Nu pu

sey aplik bann dekuvert ek bann analiz Pierre Guiraud25, enn lingwis

franse ki nn relans syans etimolozi dan enn nuvo direksyon. Seki nu

kapav dir, seki linportans sa bann sanzman dan sa syans la li pa kapav

pena okenn konsekans lor lanaliz bann langaz kreol, sirtu dan kestyon zot

leksik zot lorizinn.

Sa ekrivin la so nide, seki ena bann striktir fonetik bazik andan tu langaz.

Dan etimolozi tradisyonel, bann mo kuma « chapeau, château, chameau,

zot pena okenn rapor ant zot, sakenn so filyasyon, , sakenn so asandans,

sakenn so “linyaz”, pena okenn pwen komin. Alor, si nu rezime, dan zot

etimolozi, zot pa kapav form okenn fami, usi, malgre lefe ki zot byin

byin pros enn ek lot, zot pena okenn mo-anset an komin, sakenn so rasinn

pa parey.

Dan kumansman mem so bann rezonnman lor langaz, Pierre Guiraud li

rekonet ki enn sertenn etimolozi tradisyonel, setadir tu seki pe resers enn

mo so ennsel lorizinn, dan enn relasyon direk ek inik, li depase, li form

enn illizyon. So ipotez santral, li aplik li lor langaz franse, li konsist pu

remet enn mo dan enn sistem prodiktif, ki plis koresponn ek lespri kiltir

la so langaz, li le montre ki anba anba sa bann sanzman ki sak mo pe viv

dan so listwar, ena enn permanans bann model ki azir. Pli larz ki

etimolozi, ena enn nuvo syans ki pwente, ki debord ansyin etimolozi tu

kote, sa syans la li apel li, « onomasiologie ». Ofe li servi lefe ki sak

langaz ena so manyer dir « kwin kwin », u swa « kokoriko » … e sa bann

manyer eksprim bann zafer sinp dan langaz, zot pa ninport, o kontrer, zot

absoliman bizin koresponn ek sak langaz so bann reg fonetik. Setadir ki

zis enn kok angle ki kapav fer « kokodudlidu », zis enn kok alman ki

kapav fer « kikiriki », … Deryer sa dekuvert la, li panse ki tu sa bann

ekspresyon sinp la, zot pa ninport, zot blize fonksyonn dan enn bann reg

presi ki koresponn ek sak langaz presi. Li panse ki ofe, tu bann mo dan

mem ka.

25 Structures étymologiques du Lexique français, Payot, 1986.

33

Sa nuvo resers posib lor langaz, li enn sirpriz, telman li paret nuvo e sitan

li permet remet an kestyon enn fondman esansyel dan lingwistik ki finn

aksepte par tu kominote syantifik depi lingwis depi Ferdinand de

Saussure : enn siny pa koresponn ek enn sans oblize.

Ofe, seki kapav repros ek etimolozi tradisyonel, seki li ti ena tro tandans

ziskaster, pu mazinn enn zimaz, enn anprin, enn derivasyon, dan enn

manyer kot ti pu kapav verifye enn ipotez ki finn fer odepar, fer an sort ki

versyon lorizinn enn mo, li koresponn ek enn intwisyon, san zot mazinn

lefe ki enn mo li bizin koresponn usi ek bann reg, bann limit, bann interdi

lingwistik ki inkonsyan e ki dan langaz mem.

Si u pran enn mo ki pa franse dan so lorizinn, me ki nn rant dan franse :

par ekzanp, « packet-boat », nu kone li finn paret premye fwa dan leksik

franse dan lane 1634, avek enn form modifye ki nu kapav dir

« fransize » : « paquebot ». Kuma li nn reysi integre dan vokabiler franse,

kuma li nn modifye ti git ti git ziska li paret enn mo franse tipik mem ?

Paquebot, li fonde lor enn striktir fonolozik ki kapav dekrir su sa form

la :

konsonn/a, konsonn/ë, konsonn /o ; sa mem so striktir bazik. Lor sa mem

model la, ena buku lezot model bann lezot mo franse : « passereau,

matelot, maquereau, … », zot tu inn kre dan sa mem mod fonetik bazik :

cons/a, cons/e, cons/o.

Nu kapav verifye ki sa mem ipotez la, nu retruv li ek buku buku mo

franse ki nn sort depi angle e ki finn adapte ek enn de modifikasyon, nu

apel sa galisizasyon (fer zot vinn franse totalman, asimilasyon enn mo

deor), enn manyer pu zot pa paret bann mo deor, bann mo etranze :

« flibustier », li vinn depi « fly-boat », li enn lot ekzanp parey mem.

Karakter sistematik sa bann modifikasyon, li telman masif, ki nu kapav

ponn enn teori lor bann kondisyon kreasyon ek modifikasyon bann mo ki

dan leksik enn langaz.

Maronaz lingwistik

34

Dan ka langaz kreol, sa bann transformasyon, zot linportans pa parey,

ena sanzman sistematik ek zeneralize. Sitan ena sanzman, ki li difisil pu

konn ekzakteman si enn mo li sort leksik franse e li modifye, u okontrer,

si pa li sort enn lot langaz ki pa franse, enn langaz bann « languessubstrats

», setadir sort Lafrik, Madagaskar u swa Lind e lerla, li nn

fransize26.

Dayer, Robert Chaudenson li mem, ofe, li nn rekonet sa rol inportan ki

bann resanblans fonetik ant de lang kapav zwe dan kreasyon leksik

langaz kreol. Selman, letan li pe konstat sa bann resanblans li pe pran sa

kont zis an rapor ek langaz franse, dan enn vizyon wannwe. Mem si sa

paret nu lozik, me li pa fer ipotez ki sa bann resanblans fonetik, bann

esklav usi zot inn servi zot dan zot kote, pu fer an sort leksik la pu zot.

Olye li sistematiz sa prosede, li truv sa enn eksepsyon. Tanka nu, nu pans

lekontrer, setadir ki langaz kreol, li ranpli sa bann metisaz lingwistik la :

« Malgre tu, nu finn rann kont byin byin vit ki li difisil pu truv bann

lalwa dan evolisyon bann mo dan leksik kreol. Sa fenomenn raprosman

bann mo dan de langaz diferan, li kapav enn fenomenn ki tus bann langaz

ki pe kre vit vit. Enn dimunn ki pa koz malgas, enn Franse par ekzanp,

letan li nn sey reprodir bann term malgas, li kapav inn repet enn mo

vwazin dan fonetik so prop langaz. Enn lot fason pu dir li, bann zefor ki

bann Eropyen inn fer pu repet bann mo malgas, zot ti fasilite par bann

paralel fonetik ki nn fer de mo atir ansam san ki purtan zot ena an komin

lor enn plan etimolozi. »…

« Nu kapav konstat usi sa dan enn lot manyer. Par ekzanp, nu kapav truv

dan bann vye vye dokiman lontan, notaman bann ki sort 18em syek, ki

bann mo kreol ki ena enn lorizinn malgas, zot finn ekrir ek enn lortograf

franse ki pe les nu devinn enn paralel ek enn mo franse « sonn » parey.

Kumsa mem ki bann Franse finn ekrir « songes, saisies, natte, vavangue,

pied lafourche … », ki zot tu mo malgas. »

26 Par ekzanp, nu kapav montre sa ka mo « salaam » la ki paret evidan : tu dimunn konn

parante ant « shalom, salaam, ek salut ». Li fasil pu konpran ki, si nu pa konn sa parante

la, « salaam » dan morisyin, li ti pu relye direk ek franse, alors ki versyon valab, li san

dut avan tu ki sa ti mo la ti interlingwistik e ki tu dimunn ti pe kapav konpran li, seki nn

koz so adopsyon dan langaz morisyin. Ki fer nu pa kapav panse ki tu bann mo morisyin,

dan sa ka la ? Kapav ena bann resanblans interlingwistik ki nu pa supsone e ki kapav

inn zwe zot rol.

35

Savedir ki dan sa sans la, kreol/franse, ena prev ekri sa travay

apropryasyon la, pu ki fer nu pa panse ki dan sans kreol/malgas … li pa

kapav parey ?

Si nu pran kreol lwizyane27, get enn kut sa bann mo la :

« un carencro, une mèche, une lèche, une barrière en péline, une lampe à

coloïe, une chauvelle, une estimbotte, un boulet, prendre l’estampic,

… », tu sa bann mo la paret sort drwat depi dan vye franse, ki sann la ti

pu kapav retruv verite la, setadir respektivman : « carrion-crow, marsh,

leech, paling, coal oil, shovel, steam-boat, bully, stampede … »

Nu ena la enn bann ekzanp byin evidan enn asimilasyon total dan enn

letof lingwistik, sa pe temwany fakilte asimilasyon bann nuvo mo,

malgre enn sityasyon kot langaz la byen menase par enn dominasyon

kantitatif langaz angle ki tutotur. An mem tan, sa transformasyon pe al

ver kreol e pe kre enn nuvo leksik ki konpletman kreol, sa mem.

Ipotez ki nu kapav pran dan liv P. Guiraud, se lefe ki enn mo pa pe paret

dan langaz par azar, dan enn manyer ninport, okontrer, plis li pu

koresponn ek bann frekans fonetik ki deza an plas, plis li pu integre vit

dan sa nuvo langaz la, plis li pu truv so plas. Enn lot fason pu dir sa, seki

plis enn mo pa pu demarke ek lezot, mwens li pu apar, plis li pu

«aksepte » dan sa langaz la, si li deza byin, narnye pa pu sanz ar li.

Parfwa bann sanzman neseser, me mem si bann abitan ki pu sanz li, zot

pu fer li dan enn manyer ki pa konsyan. Si enn mo so striktir fonetik pe

deza koresponn ek bann lezot mo ki deza la dan langaz la, li pu integre

tudswit tudswit kuma li ete.

Tusala, si nu aplik li lor lorizinn langaz kreol, li pa san konsekans. Dan sa

analiz la, li pa ekstrem pu panse ki dan langaz, ena enn sertenn

evolisyonism, setadir ki sak mo ena enn kapasite integrasyon plis u

mwen gran an fonksyon enn sistem fonetik presi. Dan ka langaz kreol,

dan sa kad la, li evidan ki ninport ki « langue substrat » ena so rol pu zwe

dan integrasyon enn mo dan leksik bann abitan. Nu kapav mem afirme ki

27 Ki pa bizin melanze ek langaz kazin.

36

byin byin vit, letan langaz kreol inn fini striktire, li mem ti ena so bann

morfolozi fonetik e li mem so prop « langue-substrat » usi.

Dayer, sa bann nide lor bann striktir fonolozik de baz ki ena dan sak

langaz, P. Guiraud, li pa ti premye dimunn ki nn koz lor sa. Dan enn lot

domenn, Bronislaw Malinowski, dan so liv seleb ki konsakre lor analiz

bann abitan bann zil Trobriand (Nor Lostrali), li mem inn deza reflesi lor

bann diferan stati langaz ki bann Trobryande ti pe viv. Letan li nn ekrir

so sapit lor langaz mazik (tu bann sort kalite mantra), li nn dekuver ki

bann abitan pa ti pe koz ninport, mem si bann fraz la pa ti ena okenn

sans. Lerla, li nn kre enn teori pu permet relye langaz mazik ek langaz

lavi tulezur, seki nn permet li pruve28 ki bann inkantasyon mazik,

fondamantalman, zot ti pe repoz lor bann striktir fonolozik langaz

tulezur.

Malgre sa teori la, so bann sikseser pa nn mezir bann konsekans ki sa

bann teori ti pu kapav ena lor lanaliz tu bann lezot langaz an zeneral.

Personn pa nn pran kont bann striktir fonolozik ki enn lang kapav ena e

ki tu dimunn ki abitye koz li ena dan so sibkonsyan.

Sa bann striktir fonolozik dan langaz, zot byin la, pa kavav konteste, zot

mem enn karakter byin vizib langaz la. Par ekzanp, si nu pran bann mo ki

fini par « ed », zot ase rar dan franse, an plis sa, suvan sa « d » final, pa

tann li (kuma dans « pied »). Alinvers, bann mo angle ki ena sa

terminezon la, zot enn pake : « red, bed, dead, led, bred, fed, … ».

Lerla nu kapav afirme ki an deor bann relasyon vertikal ki etimolozi

tradisyonel inn rod sey montre, ena bann striktir fonetik byin byin etabli

dan langaz, sa bann striktir usi ena zot valer, bizin klasifye zot, get sak

frekans son dan langaz, zisk aster, sa pa ti finn fer vreman. Si nu repran

nu lekzanp avan la, aster, « chapeau, château, chameau », zot ena kitsoz

an komin, se zot striktir fonetik fondamantal.

An deor sa bann striktir la, Pierre Guiraud inn al buku pli lwen, li nn kre

enn « onomazyolozi », setadir ki li krwar ki ena bann relasyon sere sere

ant bann son ek bann sans enn mo, ant fonetik ek semantik, li kre enn

pasrel, ki kontrer a bann teorisyin ki nn swiv Ferdinand Saussure, sann la

ki nn etabli afirmasyon invers, setadir ki son ek sans pena pwen komin.

28 Dan Les Jardins de Corail, éditions Maspéro, Paris, sirtu de sapit ki terminn liv la :

« problematik tradiksyon bann mo ki pa kapav tradyir » ek « sinyifikasyon bann mo ki

pena sinyifikasyon. »

37

Pierre Guiraud, malgre li pe dir li pa fer sa, li pe reinterese ek bann vye

teori platonisyen ki Platon inn formile dan so liv Cratyle.

Tu zistwar lingwistik modern apartir Saussure, inn renye sa relasyon ant

form enn siny ek so konteni. Filozof Turgot avan mem F. Saussure, li nn

dir : « Bann mo ek seki pe servi pu eksprim zot, pena okenn rapor koz

efe. » Purtan, nu bizin konstate ki tu poet ek buku kritik stil literer, zame

zot pa ti krwar tro ladan. Okontrer, tuzur zot inn krwar dan lekzistans enn

sinbolik atraver bann son sak fwa enn ekrivin pe servi langaz pu ekrir enn

zoli teks.

Pierre Guiraud, tanka li, li konstat ki ena buku mo ekspresif, kot kapav

tann seki zot dir, li afirme ki sa kupir ant son ek sans, li pa total, ena

suvan relasyon ant sinifyan ek sinifye, notaman dan bann artikilasyon

bann son. Li pe donn buku lekzanp dan so liv.

So interpretasyon al byin byin lwen, li disteng enn sistem fonosemantik

ki pa kapav truv dan enn premye regar, me ki la kan mem, sa sistem la li

fonksyonn kuma enn integrater pu bann mo, a traver sa prism la ki ena

enn seleksyon, ena enn dinamizasyon sertenn kreasyon, ena bann

aktyalisasyon permanan bann valer fonik dan langaz, sistem la, li mem ki

kapav permet bann ti sanzman dan enn mo paret enn sel ku pu rann sa mo

la posib.

« Ninport ki kreasyon leksikal koresponn enn itilizasyon neseser e li

bizin reponn an mem tan ek bann kondisyon formel ki defini par

vokabiler an zeneral so striktir intern, so bann lalwa. Ant sa bann de

tandans la, ena enn debalansman ki fer, enn nesesite dan itilizasyon, li

kapav inpoz enn mo ki nn mal fe u ki nn mal integre… »

« Li or de kestyon pu remet an koz bann etimolozi ki deza finn truv pu

sak mo, me li difisil pu pa admet ki an mem tan, ki tu bann mo ekzis

andan enn sistem orizinal ki dan enn rapor byin etrwa ar zot… »

« Premye etimolozi tradisyonel, li sers enn mo rasinn, si li admet ena enn

striktir primer onomatopeik, li pu admet li an dernye resor, alors ki nu, nu

poz sa striktir sonor an premye e apre sa nu gete dan ki manyer, dan ki

mo li nn aktyalize. »

38

Analiz bann frekans fonik

Nu propo isi, li pa pu swiv Pierre Guiraud dan tu so devlopman final lor

bann striktir onomatopeik langaz la, ki pe sers relye sistematikman bann

son ek enn sans29, dayer nu ravway lekter ek sa luvraz la, li ase pu

konstat lekzistans enn striktir fonolozik fondamantal dan langaz, seki

paret admisib pu ninport kisannla. Seki nu le, se al kont sa bann demars

etimolozi tradisyonel la ki nek ti pe propoz bann elema datasyon ek

parante bann mo, alors ki nu panse ki lintere se etimolozi enn langaz an

antye antanki enn ansam sans ek son ki nu kapav analiz direk.

Form bann mo, li ena tandans pu konserv ek kre tu bann detay fonetik

(kili par sanzman, kili par kontaminasyon lezot mo ki deza dan leksik) ki

pu donn zot enn valer rantab dan lekspresyon.

Sa bann striktir, sa bann form fonetik bazik, zot ena tandans pu form

bann matris, bann kondisyon prodiksyon leksikal, seki pe propoz nu enn

lot sema konpletman diferan ek etimolozi tradisyonel ki ti pe akse lor

bann azar ninport ki nn amenn kreasyon enn mo dan langaz. Okontrer, sa

nuvo refleksyon la, li propoz enn leksplikasyon lor kreasyon leksikal ki

pe servi bann konsep nuvo kuma seleksyon, eliminasyon, alterasyon,

transformasyon bann form par enn nesesite intern ek langaz la.

Tu kreasyon leksikal, li ena so reg, sa bann reg la, zot fer parti enn ansam

prinsip debaz ki pu sa langaz diferan. Pu sak mo nuvo, ena enn nesesite,

si sa nesesite pu servi li li inportan, li irzan, alor bann abitan pu aksep enn

kreasyon leksikal ki pa tro terib ; alinvers, enn mo ki byin byin integre

mem dan sistem form fonetik enn langaz, li pu reysi sirviv kan mem so

nesesite nepli la.

Marie Treps, enn lingwis30, li pe dir kumsa : « Plipar letan, nu anprint

enn mo san nu konn pu kifer, me inkonsyan, tankali, li pe konn byin byin

mem seki li pe rode. Rezon sa anprin la, li poetik. Nek bann dimunn ki pe

koz enn lang ki pe devlop bann stratezi pu integr bann mo, mem si sa

bann stratezi zot inkonsyan, sa pa le dir ki zot pa zenyal mem. »

29 Par ekzanp, si nu repran nu lekzanp « chapeau, château, chameau », inposib pu relye

zot par enn sans komin.

30 Li ansarz enn resers dan Sant Nasyonal Resers Syantifik (CNRS), laboratwar

antropolozi lavil, Paris, Lafrans. Artik la inn fini paret dan lagazet Le Monde, 31/07/03.

39

Byin sir, sa bann striktir prodiktiv ki nu apel matrisyel, pa zot ki kre bann

mo nuvo, zos zis bann kondisyon sa kreasyon la, swa zot permet enn

konservasyon bann form fonetik enn mo, swa zot pu permet adopte enn

bann sanzman ki pu transform mo la pu rann li plis dan lakorite ek bann

striktir fondamantal sa langaz la. Sa sistem prodikter mo la, sak abitan ki

ena li dan li mem. Li pa enn sistem ki indepandan dimunn, kuma dir enn

striktir ki apart popilasyon la, pa ditu. Seki permet enn mo rant dan

leksik, se so konformite ek sa bann lalwa, sa bann reg langaz la, me li usi

parski enn transformasyon ki neseser lor li, li byin byin servi buku pu enn

pake lezot mo.

Si nu analiz integrasyon bann mo deor dan enn langaz done, nu bizin

rekonet ki li enn fe interkiltirel iniversel. Pena langaz ki tu sel tu sel e ki

pena lesanz ek lezot langaz. Langaz bann zil li pa enn ka apart lor sa plan

la, okontrer, bann zil zot ena buku interaksyon avek dimunn ale vini.

Alor tu langaz ena bann apor depi lezot langaz.

Enn mo ki sort deor e pe vinn andan enn leksik, li kapav fer li dan trwa

fason :

1/ san li pa pu sibi okenn sanzman, setadir ki so striktir fonolozik ek so

form li konpatib ek sistem langaz ki deza an plas, lerla li pa neseser pu

sanz kitsoz ar li.

2/ ena mem bann ka ki rant dan langaz par enn sort zeneralizasyon u swa

ekstansyon so sans : par ekzanp an franse, « un havane », « un madras »,

3/ mo la pu sibi enn tipti sanzman swa grafik swa fonik, swa so

prononsyasyon li pu enn tiginn diferan ek langaz kot li nn sorti.

4/ mo la pu sibi enn modifikasyon mazer, enn sort kalite natiralizasyon

enn mo dan langaz, par ekzanp, enn mo angle kuma « reading-coat » pe

vinn « redingote » dan franse.

40

Orizinn popilasyon, orizinn langaz kreol mem

Enn parmi bann pwen pli inportan ki R. Chaudenson inn sulev dan so tez,

se so afirmasyon pu dir ki langaz kreol finn kre lor enn peryod byin byin

kurt. So nide inn ne dapre lefe ki ena enn teks ki li nn reysi truve dan lane

1710-1720, enn depozisyon lapolis ki nn fer dan langaz kreol : esklav enn

bug apel M. Ferrere pe eksplik kifer li nn al maron :

« Moin la parti marron parce qu’Alexis, l’homme de jardin l’était qui fait

à moin trop l’amour . »

Zis lor sa fraz ki lingwis inn releve, li pe dir ki pu li, sa pruve ki, « enn

bann dis lane apre fondasyon koloni la, langaz popiler finn vinn stab, dan

enn form ki byin byin diferan mem ek franse standar. »

Nu byin dakor pu dir ki langaz burbone ti finn ekziste dan koloni sa

lepok la, me an deor sa, nu pa dan lakorite ek lingwis la lor de

pwen fondamantal :

1/ mem si langaz kreol ti finn deza kre dan lane 1710, nu pa truv lozik pu

truv sa langaz la « stabilize ». An efe, mem si sistem konzigezon li byin

byin pre mem ek sistem reyone zordi, sistem morisyin, tankali, li sipoz

buku lezot sanzman ankor (« la » ek « l’était », zot byin pre ek bann

oksilyer konzigezon dan reyone aster, me zot byin byin lwen ek morisyin

zordi, kot sa bann oksilyer konzigezon zot : « finn ek « ti »). Seki le dir ki

parante ant sa de sistem kreol li pa demontre, okontrer seki Chaudenson

dir parski so bann devlopman pa pe zistifye bann diferans ant sistem sa

de zil la. An plis sa, sa bann oksilyer ki met avan verb pu donn so tan

konzigezon, zot pa parey ditu an morisyin. Letan nu dir pa parey, sa vedir

dan sa sans ki Chaudenson pe dir, setadir dan kote etimolozi tradisyonel :

« a » (verb avoir) ek « été » (verb être) pu langaz reyone, « finn » (verb

finir) ek « ti » (verb partir), dan kreol morisyin. Sa diferans la so

konsekans seki parante ant reyone ek morisyin, an tu ka baze lor sa fraz

la, pa kapav pruv enn parante.

2/ Anfin, seki nu bizin dir sirtu, se ki mem si sistem sintaks, sistem

gramer ek sistem konzigezon zot paret deza dan enn sistem kreolizasyon

41

byin avanse pu lane 1710, sa paret byin demontre par sa sort kalite fraz

la, par kont, pa kapav fer dediksyon depi sa lor sistem kreol sa lepok la so

leksik, sann la li res totalman misterye parski pa gany tras mem. Purtan,

si nu get byin, se zisteman lor sa lorizinn franse sipoze ki Chaudenson

inn fer tu so tez lor inflyans franse dan kreasyon kreol, me sistem

konzigezon, li byin tro orizinal pu li permet apiy sa nide la.

Okontrer, si nu admet ki evolisyon leksik dan enn langaz, sa li enn zafer,

zame pa stabilize, tuzur dan transformasyon, li paret fos pu dir ki kreol

burbone li nn fini stabilize enn bann dis lane apre lil finn kolonize.

Dayer si nu revinn lor listwar pepleman lil Burbon sa lepok la, seki

neseser pu esplik formasyon langaz kreol, nu bizin debalanse linportans

inflyans franse pu nu suliny apor ki malgas inn donn dan langaz kreol 31:

Interkiltiralite bann premye abitan

1/ tu bann premye abitan lil Burbon inn sort dan Madagaskar kot zot finn

reste depi buku lane. Si nu repran istorik bann premye Franse dan

Madagaskar, Etienne de Flacourt inn debark dan For Dofin dan lane 1648

ek 80 kolon. Li nn ravoy so bato, Le St Laurent e li nn res pu retabli dan

lil. Apre sa, li pa finn truv enn sel lavwal pandan plis ki kat lane.

Pandan sa peryod la, sertennman parski bann fam lerop pa ti la, u ti ena

tro tiginn, buku kolon finn marye ek zot esklav afransi uswa, plis sinp,

zot ti an maryaz lakol.

Dayer, zisteman akoz Major La Caze, enn dimunn La Rochelle, ki ti

marye ek enn prinses malgas e ki nn vinn li mem enn sef lokal, ki

Flacourt ek Pronis, bann de premye komandan lor laplas For Dofin, zot ti

kapav res la ek zot garnizon. Nek dan lane 1723 ki enn lordonans inn

31 Lir notaman Jean Farchi, Petite Histoire de l’Ile Bourbon, Presses Universitaires de

France, 1937, Paris.

42

anpes bann met pu « vivre en concubinage avec une négresse », apre sa

ki bann zanfan ki ti pu kapav ne dan sa kad la, ti retire ek zot paran.32

2/ 27 ut 1674, bann esklav For Dofin finn revolte kont zot met e finn tuy

75 parmi. Bann sirvivan franse, zot finn al debark dan Burbon. Enn

konsekans mazer sa evennman la, seki Konpanyi dezind finn desid pu

abandonn byin byin vit tu so bann proze kolonizasyon Madagaskar. Lot

kote, lape Nimeg, dan lane 1678, kinn permet Lafrans ek Oland

rekonsilye, Be de latab dan Lafrik disid, finn revinn aksesib pu tu bann

bato Konpanyi dezind ki pa ti bizin lerla pu repas par lil Burbon, zot ti pe

al direk depi Cape Town ziska lind anpasan par lenor Madagaskar.

De 1676 ziska 1686, pandan plis ki dis lane, lil Burbon pa ti truv okenn

bato franse vini, li zis dan lane 1690 selman, apre katorz banane ki enn

bato sort Lafrans ti fer enn eskal. Lerla, li posib pu afirme ki pandan tu sa

peryod la, metropol pa finn pran okenn kont bann kolon ki finn res dan

Burbon. Li byin inportan pu not tusala parski dan kreasyon enn nuvo

langaz, absans fidbak ek absans koreksyon akoz lefe ki langaz bann

kolon li lwen, sa pe favoriz enn « nativizasyon » langaz kreol.

Sa lepok la, nu byin kapav dekrir popilasyon lil la parski nu ena bann not

enn monper apel Père Bernardin, ki nn ekrir lor la e sirtu lor bann premye

abitan zot lorizinn. Anplis bann franse ki finn sove depi Madagascar, ti

ena usi bann Franse sort dan Lind, marye ek bann madam portige ki ti

finn ne laba, usi bann Malgas, bann Indyin, ek bann Olande.

Prezans bann abitan ki ena enn lot lorizinn dan lerop, ki pa franse, li usi

bann lingwis pa finn pran li ase kont. Premye avril 1687, enn bato

portige, Saint François Xavier, li finn kule devan Sin Deni ; so lekipaz

finn res kot bann abitan dan Sin Deni u swa Sin Pol33. Pli tar, 22 Olande

ti debarke par enn bato korser angle. Lane 1689, ti ena anviron 300 abitan

dan Burbon, parmi zot, 200 kolon pu enn san esklav ek bann « Lib » u

bann afransi. 31 desam 1689, enn siklonn inn kul bato

Sin Jean Baptiste. Sa katastrof la, li nn donn bann direkter Konpanyi

dezind enn konfirmasyon ki lil Burbon byin pa bon pu bann bato, lerla

zot inn desid pu donn bann kapitenn pu evit sa lil la. Pandan plis ki kat

lane ankor, ziska kumansman 1694, napa ti ena enn sel bato pu pas

32 Pli seleb ka se lexanp Lislet Geoffroy ki’nn ne ek enn papa franse finn vinn retabli lil

de Frans ant 1730/1740, antanki inzenyer dan Konpani dezind. So papa finn afransi so

esklav Niama, so konpany, pu li kapav maryaz lakol ar li.

33 Ena buku Reyone zordi ki pe inyor konpletman ki enn non kuma Techer, tipik reyone,

li sort dan portige « Texeira », enn non ki nu kapav truv buku dan Portigal.

43

burbon, ni dan enn sans, ni dan lot, zot tu ti pe swazir pas par Anzwan

dan Komor ki ti pe paret plis sir.

3/ Dan listwar pepleman Burbon la, fode pa nu pa pran kont bann korser

repanti : dan lane 1695, enn korser angle ti debark Sin Deni 70 pirat,

parmi, 25 Franse, tu lezot swa Angle, swa Danwa. Par ekzanp, 17 novam

1720, enn bato angle Crooker inn amenn bann propozisyon korser

Congdom ki ti pe koz sumet li definitivman ek so bann 135 zom ek 70

esklav ar guverner Beauvollier de Courchant. Sa bann korser pa ti tu sel,

ti ena buku lezot ankor ki nn ogmant buku popilasyon lil. Buku pirat

angle inn vinn dan lil ek tu zot rises, apre lerwa Lafrans inn akord zot so

pardon.

Avery, England, Congdom, Patterson ek buku lezot ti fer parti sa bann la.

Ofe, letan piratri ti kumans diminye dan Madagaskar, administrater

Burbon, ki ti Desforges-Boucher, li nn grasye zot lor kondisyon zot finn

retabli dan lil. Pli tar, bann ki’nn res dan Madagaskar, inn gany lord pu

vinn retabli Burbon. Par ekzanp, pirat Bowen ti dan sa ka la. North, ki ti

marye ek enn ser lerwa bann Antemur e ki ti ena trwa zanfan, li usi finn

debark Burbon ek tu so bann zom. Sa bann ka la pa isole : Plantain, li usi

enn pirat, li ti finn retabli Madagaskar ek James Adair, li nn vinn lerwa li

usi e li ti ena enn dinasti. Buku temwanyaz pe montre nu ki sa lepok la

dan 18em syek, ti ena buku metisaz. Lerwa sakalave dan Boina, so non

apel Long-Dick, li ti granper enn tifi ki ti enn pirat angle so tifi. Dayer

bann pirat zot lotorite dan Madagascar inn vinn nek parski zot ti marye ar

bann tifi ki ti fer parti nobles malgas.

Bann pirat zot kan ti sitye dan lil Sint Mari dan bor lakot ki koste labe

Antongil, tutotur pwent Lare ek pre ar Feneriv u Fulpwent. Sa rezyon,

depi Antakala dan Nor ziska Tamatav dan Sid, ti okipe par enn kinz gran

tribi ek buku klan ki ti pe lager suvan. Ratsimilaho, ki ti seleb, dimunn ti

pe apel li Mayeur, li ti pirat angle Tom ek prinses Rahena zot garson, li ti

sef ek tribi Zafindramisoa dan Feneriv, li nn resi regrup otur li tu bann

dimunn dan labe, parmi zot ti ena buku zanfan pirat. Sa bann zanfan,

bann Malgas ti pe apel zot « Zana-Malata », setadir « zanfan milat ».

Ratsimilao ti finn eli bann Betsimisaraka zot lerwa, ki ti pe form enn sel

lepep depi labe Antongil ziska Tamatav.

Nu pa kapav pa pran kont linportans sa pepleman pirat dan lorizinn

premye abitan dan Burbon. Dayer, enn lordonans ki ti pe obliz bann

44

burbone aret fer trafik ek bann pirat, ti bizin renuvel li par lerwa Louis

XIV li mem. Ankor, apre sa, personn pa ti pe aplik tro sa lalwa la,

guverner Desforges-Boucher li mem, inn kontiny pu negosye ar bann

pirat ki zot vinn retabli dan lil. Bizin dir ki sak pirat sa lepok la ti pe vinn

retabli ek tu so rises…

Dan kumansman, nu ti plizyer

Tu sa bann detur pu nu revinn nu size prinsipal setadir nide enn pepleman

Burbon fondamantalman pliryel, interkiltirel. Kapav mem li pa tro

inposib pu mazine ki ti ena deza bann eleman kreolizasyon dan

Madagaskar e ki sa bann eleman la finn transpoze dan bann zil

Maskareny. Antuka, nu bizin admet, apre tu sa bann devlopman istorik

la, ki pepleman bann Maskareny ti dan enn kad interkiltirel frankomalgas

byin for.

Pu lane 1700, popilasyon Burbon ti 488 abitan ki Lafrans pa ti pe pran

okenn kont. Lane 1701, Pontchartrain, minis Marinn Lafrans, li nn

propoz mem ar bann Portige pu esanz Burbon kont lil Diu u swa 100 000

eki.

Ver sa lepok la usi ki bann kolon, ki ti le eksplwat lil zot inn lans zot dan

kiltir kafe, lerla ki zot inn fer kanpany pu al sers esklav dan Madagaskar,

lil Sint Mari.

Zwin 1702, de bato ekose finn zet lank Burbon pu vann bann esklav

malgas ki zot ti ena abor. 1707, dapre Antoine Boucher, ti ena ansam ek

bann esklav, 1300 abitan dan Burbon. 1717, dapre Hubert Deschamps34,

popilasyon inn ariv 800 kolon blan pu 1000 esklav ek « lib ». Depi 1732

ziska 1735, plis ki 1100 esklav ti inport depi Madagaskar, 240 depi

Mozanbik. Lane 1740, ti ena 2134 kolon ek 8 849 esklav.

Si nu revinn lor nu kritik R. Chaudenson, so analiz lor inflyans franse dan

kreasyon kreol, li byin inportan, me seki bizin konstate, seki tu so

34 Les Pirates à Madagascar au XVIIe et XVIIIe siècles, 1949.

45

rezonnman repoze lor enn sel fraz, ek sa li pa konsider ditu inflyans ki

bann nonfrankofonn ti kapav ena lor leksik kreol.

Konparezon diferan form langaz

Okontrer, si nu kapav dir, laspe leksikal dan enn langaz, li san dut seki

plis kapav ena apor, modifikasyon u swa derivasyon e si enn dimunn

krwar dan stabilizasyon leksikal langaz kreol dan kumansman so istwar,

li pa pe pran kont tu apor ki popilasyon esklav ti ena dan sa kreasyon la.

Li pe met zis lanfaz lor popilasyon franse dan sa pepleman.

Fode pa bliye ki fondamantalman, bann sistem fonetik, zot pa stab e zot

prononsyasyon byin byin sup. Bann diferans fonetik ki permet nu fer

distinksyon ant bann mo diferan, zot renegosye an permanans ofir ek

amezir bann glisman fonetik, zis pu nu pli kapav konserv enn bon

rantabilite dan sa fonksyon diferansyasyon la, li inpansab pu krwar ki enn

langaz vivan, li ena enn fiksasyon final so leksik.

Nek si nu konsider tu bann sanzman inportan ki pe rann franse ek kreol

diferan, sintaks, gramer, konzigezon, zot ase pu dir ki tu sa bann

modifikasyon zot pa truv zot lorizinn dan franse. Me mem an deor sa, li

pe vinn difisil pu panse ki leksik tan ka li, li nn fer alinvers e zis li ki nn

sibi inflyans franse.

Etimolozi, letan li pe okip zis bann mo antan ki fami enn mem pedigre,

fami enn sel anset, li pa permet nu konsider langaz kuma enn tu, li pa

permet nu eksplik enn kantite mekanism onivo leksik.

Par ekzanp, si nu remark lekzistans bann marker pliryel kole avan mo

franse la (« zanimo, zanfan, zwazo, … »), nu byin tante, premye kudey,

pu met sa bann sanzman lor ledo enn fenomenn ki tu lingwis konn byin,

apel « kolaz lartik », mekanism ki nu finn dekrir pli lao. Nu kapav dir, li

konsis dan inklizyon enn fonem lyezon, enn son ki karakteristik dan

koze-franse e ki byin neseser pu mark bann opozisyon ant singilye ek

pliryel. Sa fenomenn an franse, li pe tradir li mem, enn sumisyon aveg ar

transkripsyon grafik me ki enn etranze kapav pa pran pu enn sinp marker

me pran kuma enn parti mo la mem.

46

Selman, nu kapav pans usi ki sa marker pliryel kole avan mo la, li kapav

fer parti enn transformasyon buku plis gran, kolaz lartik kuma dir enn

preteks ki kapav permet introdiksyon enn fonem dan langaz, son « [z] ki

pena buku dan franse andeor sa bann marker lyezon la (pu bann verb

kuma pu bann non).

Par ekzanp, si nu truve ki tu mo ki ena son [j], li transform sistematikman

sa son la par enn son [z], (jardin.zardin, jupe/zip, jouet/zwe, …) setadir

ki tu bann konsonn ki pe plak lalang kont kumansman pale dan labus, zot

ranplase par tu bann son sort par frotman lalang kont ledan devan. Anfin,

si nu remark ki tu bann marker pliryel, zot kapav retruv zot mem dan

milye enn mo, (« dizef, lizye … »), e si an mem tan, nu konstate ki buku

mo bann langaz Lafrik e sirtu Madagaskar, zot ena buku plis sa son la ki

lezot, tu sa la li etonan kote sistematik sa repetisyon sa fenomenn la.

Kolaz lartik, li pa eksplik tu ek ofe, li pe paret enn rezon oportinis ki fer

parti enn ansam buku pli gran : introdiksyon sistematik fonem [z] dan

kreol.

Anu pran not seki sa poet morisyin seleb, Paul-Jean Toulet ti pe ekrir dan

so rekey Contrerimes :

« Au pays du sucre et des mangues,

Les pâles dames créoles

S’éventent sous les varangues

Et zézaient de lentes paroles »

Sa inpresyon enn zezeman ki dayer pa enn zezeman, depi kot sa li sorti si

pa enn (u swa plizyer) lang-substra ?

Letan lontan, plipar bann lingwis pa ti pran kont enn inflyans pliryel, zot

ti pe konsider tu sistem transformasyon nek kuma enn sistem bann fot

dan prononsyasyon.

Dokter Bos,

Ipotez linflyans enn lot langaz ki franse, li pena narnye ki sokan si nu

pans tu bann fenomenn aksantyasyon ki kapav ena dan pratik enn langaz

par bann ki aprann li. Selman dan ka kreol, nom bann ki aprann li li byin

byin inportan e franse li mem, li pa standardize, nu kapav mazinn ziska ki

pwen aksantyasyon ti kapav zwe so rol ek vinn desizif, ziska seki sa

« lang-baz » sipoze, pa kapav rekonet li ditu. Linflyans bann langaz bann

esklav, sertennman li ti ena enn rol buku plis inportan ki sann la ki bann

lingwis inn les li ziska zordi, li pa ti enn sinp fenomenn aksantyasyon,

47

seki li ti pu ete si bann dimunn ki ti anprann zot ti pu bizin memoriz enn

ti kantite non ? Li enn profon travay transformasyon ki vinn enn

apropryasyon enn leksik skwate, li pe vinn enn langaz maron.

Maronaz fonik

Si nu mazine ki sa fonem [z] la, parey kuma tu bann lezot sanzman

sistematik, ranplasman bann [ü] par bann [u], sanzman bann [ch] en [s],

…, ofe, zot enn manifestasyon enn kus lingwistik ki kasyet anba langaz

kreol, parey kuma enn kus lapintir pe paret atraver enn lot avek letan., sa

kus la li paret kuma enn temwanyaz, enn desirir dan listwar, tu sa bann

tras la zot parey kuma bann res ki ankor vivan. Si nu kapav dir sa kumsa,

anba langaz la, ena lezot langaz ki kapav inn les zot tras e ki nu kapav

tann ankor.

Sa travay apropryasyon li pa konsyan byin sir, nu kapav dekrir li :

1/itilizasyon oportinis apartir enn lot langaz tu bann marker fonik ki

prezan dan so prop langaz.

2/ introdiksyon sistematik, sak fwa ki posib, bann fonem so langaz

interkale, u swa kole avan u apre enn mo.

3/ introdiksyon bann mo so langaz, sak fwa ki kapav, sak fwa ki enn mo

langaz lot dimunn poz problem onivo prononsyasyon, seki kapav fer

paret ankor plis bann fonem so prop langaz.

Nu kapav ratas tu sa bann prosesis inkonsyan ek enn tantativ deturnman

langaz kreol an faver enn malgasizasyon volonter, enn folklor ki pe vinn

ranfors nu ipotez : form koze popiler ki apel « koze Madam Sere ».

Dapre V. Hookoomsingh ek Ph. Baker, 35sa deturnman la li enn veritab

derivasyon kreol morisyin ki truv so fondman dan enn bann reg sinp ki

nn kre pu rann kreol inkonpreansib. Sa deturnman la, li konsist dan

repetisyon sak silab me an plas konsonn inisyal, met enn g (lerla, mo pe

vinn mogo). Anka konsonn la ti zisteman enn g, pa bizin razut enn g

35 Dan Diksyoner kreol morisyen, édition L’Harmattan, Paris, 1987, p.162.

48

siplemanter. Anka silab kumans par enn vwayel, bizin razut enn g (par

ekzanp, an vinn angan). Si nu donn enn sinp exanp, « je sais parler

créole », li pe vinn an kreol morisyin « mo kapav koz kreol », e dan koze

Madam Sere, « mogo kagapagavege kogozege kegeregeogolege ».

Linpresyon ki u gany tudswit, seki sa langaz la li enn nuvo langaz, u pa

kapav konpran narnye, li paret drol e li paret enn lang ek bann mo byen

byen long. Anplis sa, prezans sa son g la, li telman miltiplye ki u krwar u

pe tann …malgas.

Lezot klasman ?

Ofe, si nu le fer enn investigasyon modern lor langaz morisyin, li

absoliman neseser pu dres enn tablo konple bann frekans sak fonem letan

nu pe servi enn langaz. Sa resers zame pa finn fer e zame pa nn pans pu

fer li. Purtan, lerla ki nu pu kapav konpar tablo pu langaz kreol ek ninport

ki lezot langaz. Lerla usi ki nu pu gany enn prev statistik lor inflyans ki

enn langaz ti ena lor kreasyon langaz kreol par bann korelasyon syantifik.

Nu pu sey kre enn klasifikasyon ki pu fonde lor realite, setadir, lor

morfolozi langaz koze.

Sa model analiz, li paret byin lwen ek etimolozi tradisyonel, me pa ditu,

dan enn dezyem tan, letan tu sa bann korelasyon ti pu finn truve, enn

inflyans pu paret buku plis evidan e sa griy statistik bann frekans sonor, li

pu donn tu so linportans ar bann sanzman ki bann mo inn sibi, alors ki

ziskaster, personn pa ti pe pran kont.

Li vre pu dir ki sa letid la inn deza byen kumanse par enn lingwis apel

B. L. Pudaruth, me selman, so analiz ki li fer, nek li pe fer konparezon

avek franse e pa avek bann lezot langaz sort Lafrik u swa Madagaskar.

An plis, mem si li pe relev bann prosesis transformasyon ant franse ek

kreol, li pa pe donn okenn ipotez eksplikasyon.

Apart sa, ena M. Alleyne, lingwis, li mem inn mazinn enn nide byen pre

ek tu seki finn devlope isi, me selman, li pann konstrir enn sistem lor la :

49

« Letan bann esklav ti pe rod servi langaz franse pu eksprim zot,

sertennman, zot ti pe adapte bann fonem franse ki ti ena bann resanblans

fonik ek fizyolozik avek zot langaz mem. Sa bann transpor fonik ena enn

rol ki mem bann partizan lang-sübstra pa finn kalkile. Anefe, tuzur bann

lingwis ti reflesi lor bann diferans ant bann diferan langaz (franse-malgas

par ekzanp), e zame zot pa finn gete ki pu popilasyon kapav se bann

pwen komin ki nn konte, mem si sa bann pwen komen pena okenn sans

pu enn lingwis. »36

Par ekzanp, fonem [z], li paret buku plis prezan dan bann langaz malgas

ek swahili (pu swahili akoz inflyans arab), ki dan langaz franse e li paret

ki sa bann griy frekansyel ti pu permet, ek lanaliz pepleman bann

Maskareny, pruv enn inflians fonetik ek sertitid alors ki ziskaster ti pe

inyor li totalman.

Anu pran enn ekzanp plis presi ankor : buku verb franse trwazyem grup,

zot fini par silab “endre“ e letan nu retruv zot ekivalan dan kreol, nu pe

get zot terminezon inn transforme sistematikman par enn nuvo fonem

«ann» (apprendre/anprann, vendre/vann, descendre/desann, rendre/rann

...), parey pu bann mo franse kuma « gendre », « cendre », bann la inn

sibi mem evolisyon (« zann, « lasann »), ena usi bann adzektif franse

kuma « tendre », ki nn vinn « tann », seki pruv ki ena enn sistem

transformasyon. Byen sir, plipar lingwis, zot pu dir ki rezon esansyel sa

sanzman la, se inposibilite gany de konsonn dan final bann mo kreol, me

selman, nu bizin remarke ki buku mo malgas zot ape finn par son «ann»,

lerla, nu kapav interpret sa transformasyon kuma li fer parti enn gran

travay apropryasyon ki deryer tu sa bann ti sanzman la.37

Dayer, ena buku lezot mo franse ki pa fini par de konsonn e ki pe sibi

mem sanzman, seki obliz truv enn lot rezon : plipar bann mo fini par

« ande » an franse, malgre ki zot pa termine par de konsonn, zot pe gany

mem transformasyon : « demander/dimann, viande/lavyann,

amende/lamann, bande/bann, … Si nu admet ki ena enn prosesis buku

plis larz ki selman inposibilite gany de konsonn dan final enn mo kreol,

sa permet nu konpran usi pu kifer enn mo tamil, « iravànam » inn vinn

« ravann » dan langaz kreol.

36 Natir sanzman fonetik dan kreol Aïti, Revue de Linguistique Romane, XXX, 1966,

p.303.

37 Nu kapav mazinn mem fenomenn ek enn bann mo ki terminn par «able », sa fonem la

pe vinn «able » kuma dan capable/kapav/kaav, final bann mo malgas ki ena sa son la,

zot buku buku.

50

An franse, bann mo ki ena « ng » dan final, zot byin byin rar e plipar

letan, zot anprinte ar angle mem, par kont, dan kreol, sa son final la,

kapav tann li buku mem, e pa zis akoz enn bann mo angle inn rant dan

leksik kreol, me usi parski buku mo afriken, malgas u swa indyen inn

rant usi.

Usi mem rezon bizin kritike : bann lingwis, zot pe dir an premye ki akoz

bann dub konsonn final byin byin rar dan kreol, pu sa rezon la ki

« ongle » inn vinn « zong », « triangle » inn donn « tryang », « épingle »

sanze dan « zepeng », me rezon fondamantal kapav buku plis larz letan

nu get byen sa kantite mo ki ena dan morisyen e ki termine par sa son la.

Malgas pe donn « vavang, murung, malang, tang, … », indyen pe donn

« mang… », usi ena buku buku non sinwa u indyen ki fini par sa ng la

(Singh, Cheung, …)

Dan sa nuvo manyer la, langaz morisyin, li pe tann pu reorganiz li dan

enn nuvo fason, an fonksyon bann modifikasyon ki nn opere : par

ekzanp, «s’asseoir, abuser, amuser, juger et obliger », zot pena buku an

komin onivo sonor, me tandi ki zot ekivalan morisyin, «asize, abize,

amize, zize, ek oblize », zot form enn grup verb byin koeran.

Seki dimunn inn pran ziskaster zis kuma enn sinplifikasyon langaz

franse, enn sort mistek, pu kapav esplik li kuma enn sistem

transformasyon buku plis inportan, kot sinplifikasyon aparan, li zwe zis

enn rol sirkonstansyel. Si nu le konpran realite lorizinn langaz kreol, li

esansyel pu pran kont oralite fondamantal sa langaz la ek dres enn sistem

analiz fonetik ki pran tu langaz antye an konsiderasyon e pa mo par mo,

kuma etimolozi ti pe fer avan sa. Etimolozi, zisteman, li ti pe minimiz tu

bann sanzman form ek son ki nn afekte enn mo franse pu konserv zis

rasinn franse aparan.

Si ena dimunn ki kontiny krwar dan evidans bann mo-rasinn franse, li

paret purtan evidan ki popilasyon bann Morisyen pa pe viv li, pa pe tann

li ditu, si dimunn ankor krwar dan sa lyez la, seki li pe viv enn ilizyon,

enn vre nostalzi kolonyal ki pa pe koresponn ek narnye andan koze la.

Plis pir, krwar dan sa lyez la, li obliz dimunn konserv enn relasyon ek

langaz bann met, seki pena okenn sans e seki partisip dan enn krim.

Li paret evidan ki kolaz lartik franse ek tu bann mo morisyen ki kapav, sa

pe sanz tutotut sa konsyans rasinn bann mo la ki Morisyen kapav ena.

51

Kuma B.L. Pudaruth pe dir dan so tez lor kreol morisyen38, « le, la, les,

l’, de, des, du », zot fini fer parti bann mo morisyen, pa kapav separ zot.

« Kumsa mem, bann mo kuma lera, labuzi, lamizik …, zot sinifikasyon,

se pa “ le rat, la bougie, la musique”, me byen “rat, bougie, musique”.

Dayer, “ra, buzi, mizik”, zot pa mem ekzis dan langaz kreol e zot pena

okenn sans dan langaz kreol. Pu dir “le” rat, “la” bougie, etc, bizin pran

mo kreol e fer li swiv par determinan “la” : “lera la, labuzi la, lamizik la”,

ets. »

Sa le dir ki neseserman, inpresyon ki nu pe gany letan nu tann langaz

kreol, se ki nu frape par sa kantite mo ki kumans par sa let l la. Letan nu

konsilt enn diksyoner, nu gany mem inpresyon : par ekzanp, « la » inn

marye kole ek plis ki trwa san mo. Parey mem, ena bann mo kuma

« monper », « maser », « matant », pa kapav konsider zot kuma « mon »

« per », « ma » « tant », … Dan kreol morisyen, letan bizin koz lor enn

prêt katolik bizin dir « enn monper », savedir ki etimolozi pa prezan dan

konsyans plipar dimunn pe koze la. Mem zafer pu « aster » u swa

« aswar », okenn morisyen pa pe pans « à cette heure » u « à ce soir »,

seki le dir ki parante ek bann anset franse pa ekziste dan konsyans

lingwistik dimunn ki pe koze la. Anfe, nu kapav konsider ki nu anprezans

bann nuvo mo. Kreol « lor » ki tradyir an franse par « sur », « au

dessus », li pe vinn depi « là-haut », me ki sann la ki pu kapav disern sa

lorizinn la, telman li paret lwin ek franse zordi ?

Enn lot zafer ki byen inportan pu dir, seki, an deor mem lefe ki etimolozi

byen difisil pu aplik li lor langaz kreol, anplis sa, tu bann klasman ki

etimolozi pe fer, an deor mem kestyon sans bann mo, setadir bann

klasifikasyon par adzektif, non, verb, adverb, …pa valab. Anefe,

propryete fondamantal bann langaz kreol, li dan lefe ki sa bann langaz la

pa fer bann mo varye, me okontrer, model sa bann langaz la, se ki tuzur

zot fer enn manyer pu konserv bann mo invaryab. Dan langaz kreol

morisyen par ekzanp, li enn ilizyon pu krwar ki ena bann mo ki zis

« verb, adzektif, adverb, ets ». An plis, tu bann varyasyon, kuma pliryel,

konzigezon, …ki rann neseser bann modifikasyon an franse, terminezon,

…, an kreol, pa parey, kestyon nom, tan, … zot asire par bann

determinan u swa par bann partikil (konzigezon), …, seki antrenn lefe ki

tu bann mo invaryab. Dayer, li vreman abizif pu koz “ konzigezon” dan

38 Dan Le Créole Mauricien, B.L. Pudaruth, edisyon le Printemps, 1993, p. 131 .

52

langaz kreol, parski verb la zame pa konzige, se pronon ek partikil ki pe

asir tu bagaz pu kre bann nosyon tan u nom.

Konsekans invaryabilite tu mo, se ki gramer franse li pena okenn itilite

dan langaz kreol. Tu so bann kategori lingwistik fonn, pa servi narnye.

Kumsa mem, plipar bann mo, etimolozi pe klas zot antanki « adjectifs,

verbes, noms, … », me selman, dan langaz kreol, pa parey, tu bann mo

kapav asim plizyer fonksyon : enn verb franse, apre modifikasyon, li

kapav vinn enn verb kreol, me li kapav usi asim enn lot fonksyon kuma

non, adzektif u mem adveb, depann konteks ek plas ki li pu ena andan

fraz la.

An mem tan, langaz kreol, li ena enn kapasite remarkab pu kre bann mo

diferan apartir enn sel mo, seki apel miltifonksyonel. Miltifonksyonel,

savedir ki, anplis propryete dublaz bann mo (manze/manzmanze), kapav

kre bann nuvo mo par enn lot fonksyon ki sa mo la napa ti ena dan

franse. Lerla, letan etimolozi pe ramenn tu sa evantay la ar enn sel morasinn,

enn sel “etimon”, ena enn mansonz.

Non selman, bann adzektif u bann non franse, zot ti byin kapav vinn bann

verb kreol (coquin adjectif/koken verb, la pêche nom/lapes verb, besoin

nom/bizin verb, content adjectif/kontan verb, …) me anplis sa, tu sa bann

mo kreol, zot byen kapav asim lezot fonksyon e li inposib ek malonet pu

kontiny klas zot dan enn sel kategori (verb, adzektif, …), dan realite

tulezur, se lekontrer mem ki nu zwenn, reg fondamantal langaz kreol, se

ki enn mo, li kapav tanto enn verb, tanto enn non, tanto ninport, zis so

plas dan fraz kreol ki pu donn li so fonksyon.

Anu pran enn lekzanp : « lager », li kapav enn verb (« mo lager ar twa »),

li kapav enn non (« li nn rod lager ar li »), li kapav enn adzektif (« enn

zarm lager »), … Lerla, zot byen kapav mezir inefikasite konsep

etimolozi, letan nu kapav truve ki enn mo franse, depann konteks, li byen

kapav vinn enn non, enn adzektif, enn adverb, … tusala an fonksyon

dimunn koze. Nu kapav mem al pli lwin ek dir ki « lager », li pa « enn »

mo, me an realite, li omwens trwa, kat mo diferan posib (an franse,

« guerre, belliqueux, combattre,… »), seki pe miltipliy bann posibilite e

rann inposib enn etimolozi ki ti pe ramenn tu sa evantay la ek enn sel morasinn,

ek sa sa mo rasinn la pe klas li zis antanki enn sel kategori (nom,

verbe, adjectif, adverbe, ets).

53

Mem fason, repetisyon par dublaz bann mo, li byen kapav kre bann nuvo

sans, parey kuma « enn sityasyon lager lager », bizin tradyir li an franse

par « électrique », « tendue » u swa « belliqueuse » …

Etimolozi ki nu viv e etimolozi syantifik

Seki bizin rapel isi, seki etimolozi an zeneral, li ena tandans pa pran

okenn kont bann etimolozi popiler ki pa ekzak alors ki sa bann etimolozi

la, dimunn viv li vreman. Dan ka presi bann langaz kreol, etimolozi

popiler, li kapav inn zwe enn gran rol dan konservasyon enn mo dan

leksik. Dayer nu kapav remarke ki sa bann krwazman etimolozik, li pa

enn fenomenn ki nn fini met an plas dan kumansman peryod pepleman, li

nn kontinye buku apre, ziska zordi : Geerganand Rungoo, li kontan pu

not enn zafer dan so lartik inn fek paret dan revi Langaz Kreol Zordi 39 :

«parey kuma lemo “madam“ ti ekziste, “mamzel” ti ekziste. Zot fer

“madamwazel” vinn “madam wa madyel”. »

Kumsa mem, person pa nn poz sa kestyon la pu ki fer enn mo ekzis dan

leksik kreol e pa enn lot, kifer sann la e pa so sinonim an franse par

ekzanp ? Byin sir, tuzur ena enn bann eksplikasyon lor lefe ki tel mo li

dan leksik marin sa lepok la, me narnye pa pe anpes nu pans ki sertenn

filyasyon finn privilezye kont lezot, notaman tu bann pis ekstrafrankofonn

ki tuzur finn inyore.

Pa kestyon pu nu tom dan enn ekse invers kot nu pu anil tu etimolozi

franse, okontrer, seki nu le remet an kestyon, se lefe ki dimunn krwar

ankor dan enn filyasyon inik, enn sel pedigri, nu le kre bann rezon

pliryel, miltip, kot sak mo li enn metis kiltirel ant plizyer lorizinn ki nn

zwenn ar li. Pu nu ekzaminn sa, pu nu pruv sa ipotez la, li byin itil pu

servi bann ka ki poz problem :

Nu tu nu finn tann bann etimolozi fantezis, lor sa bann etimolozi la, nu

finn port enn atansyon ek lamizman. Zot ariv ar nu ek enn glisman sans u

39 Within a state of Linguistic Anarchy

54

swa enn ti modifikasyon fonetik, parfwa tulde, parfwa mem presk apenn

si nu kapav tande, me antuka, enn etimolozi ki dimunn pe koze la, li viv

li andan.

Enn fwa, mo finn tann dan koze : « zardin britanik ». Enn lingwis ki ena

leksperyans bann langaz roman, byin byin vit, li pu ekart sa ti perl la ek

mepri, parski tu dimunn konn zardin botanik Kirpip, okenn dut pa posib

tanka vre etimolozi sa mo la. Ofe, pu enn lot langaz ekri, etimolozi ki

dimunn viv, li pena okenn inpak lor etimolozi ofisyel ki nek pe servi

bann versyon ekri e ki pa admet okenn ambigite. Pu bann langaz kreol, li

totalman diferan, okontrer, zis seki dimunn viv ki konte parski nek li ki

enn referans. Letan plizyer dimunn inn pronons «zardin britanik», sa

etimolozi ki zot pe viv andan, olye li initil, li donn enn sans dan seki zot

koze, sa zardin la, pu zot, li enn kreasyon kolonyal bann britanik,

«botanique» an tan ki syans bann savan, li na pena okenn rezon pu bann

dimunn ki pe koze la.

Zis enn sans ki mo ena pu mwa ki kapav permet mwa gard enn mo dan

mo memwar pu lontan, seki « zardin britanik » kapav donn mwa. Sa

ekzanp la, li kapav paret pa realis me purtan, li pe koresponn ar seki

dimunn viv vreman lor enn peryod lingwistik presi. Konsep etimolozi

tradisyonel, li pa tro kapav pran kont tu sa bann rises dan seki dimunn viv

ar so langaz. Etimolozi, li deborde dan tu kote, aster li paret turne ver enn

sel kote etnosantrik, kote langaz bann lingwis mem ki pe etidye li, setadir

plis suvan, kote kiltir oksidantal.

Bann ka resanblans fonetik ant plizyer lang, zot buku. Dan enn sel langaz

mem, suvan ena bann mo ki fokis ansam, set enn fenomenn ki bann

lingwis konn byen. Par ekzanp, « Banane ! », li vinn evidaman depi

« bonne année », me selman, Bernardin de Saint-Pierre, tanka li, li pe

rann kont dan so bann not pu lane 1773, ki « bann nwar byen kontan

banann. Bann met donn zot enn de lame banann pu zot etrenn ; usi, bann

la kont nom banane tris ki zot finn viv an fonksyon bann fet banann ki

zot finn ganye. »

Dan koze popiler, dimunn fer parey suvan, bann kontroler pe vinn bann

« konvoler » u ankor, bann parlemanter, kapav vinn bann « bel manter ».

« Bred gandol », enn plant ki ena fey kapav manze, kapav so non vinn

depi « bred d’Angola », me kapav usi, li vinn depi « gondole », lakoz

plant la fason so fey puse. Enn ekspresyon « kuma kaka mile », literal, li

55

pe zwe lor resanblans ant « akimile » ek « kaka mile ». Sa bann atirans

enn mo pu enn lot, li byen kuran mem andan enn sel langaz, me li kapav

usi ant de langaz, evidaman. Letan morisyen dir « larul » pu franse « la

houle », li paret enn lozik parfe, parey pu « enn rule » ki an franse li « un

ourlet ». Nu byen kapav truve ki ena la bann konstriksyon etimolozik,

purtan lingwis pa pu pran kont sa fenomenn raprosman, atirans enn mo

pu enn lot. Ladan, fode nu konpran ki ena tut enn prosesis pu memoriz

bann mo. Letan franse « asticoter » pe vinn « lastike », ena enn

konstriksyon enn nuvo etimolozi inkonsyan ek bann nuvo zimaz (asticot

franse, ki enn ver de ter, li pe vinn lastik, ki enn lot nide). Sa pe pruv ki

seki dimunn viv andan ki esansyel dan etimolozi enn lang oral. Kumsa

mem, enn fyanse dan kreol, li kapav vinn enn « konfyanser » kot so sans

plis vizib.

Ofe, ninport ki dimunn kapav pratik sa sort kalite apropryasyon la, pena

enn lot sime pu nu aprann enn dezyem lang, sakenn sey dan so fason, pu

kre so prop sistem rezon, sakenn pe kre so prop mwayin pu anprann

vokabiler ek turnir fraz. Par ekzanp, mo mem, mo ti byin interese ar Ch.

Baudelaire so vwayaz dan Maurice, lerla, letan mo nn tann koz lor enn

tanp apel “Marde Bodler”, dan Vacoas, mo nn menn mo lanket pu kone

ki Baudelaire inn al fer laba, u ki rapor sa landrwa la kapav ena ek sa

poet ki mo kontan la. Apre enn ti letan e buku lanket, mo nn gany mo

repons : ofe so vre non ti “Marday Butler” e li ti pe port sa non la akoz

enn menye lontan ki nn desid pu aranz sa premye tanp Vacoas la. Seki

mo nn konstate seki vre etimolozi, nek enn sel dimunn lor vin parmi

dimunn ki ti pe frekant sa tanp la, ti kapav reponn mwa ek detay. Alor, si

enn de lezot kuma mwa ti pu vinn donn enn lot versyon kuma “Mare de

Baudelaire”, li ti pu kapav amenn bann rezon eksplikasyon ki ti pu paret

byin lezitim.

Si nu pran enn lot ekzanp kontrer ar sann la, sa mo “kas”. Ninport ki

dimunn ki kreolofonn dan sosyete morisyin zordi, suvan li krwar ferm ki

sa mo la sort depi angle modern, « cash », mo kuran, mo pas-partu, mo ki

nu byin bizin pu ninport ki esanz lamone. Donk li paret lozik ki sa ti mo

enn silab la, li nn ariv dan Maurice pu servi sinbol tu seki konsern

lamone, li paret realis pu pans sa, li paret demontre, pa bizin plis

devlopman.

Selman, problem ki ena, seki bann lingwis depi lontan, zot pa tro dakor

ek sa pis la e zot inn finn truve ki sa mo la ekzis usi dan Sid lind kot li

56

servi pu deziny enn tipti koyn lamone ki dimunn ti pe itiliz tulezur.Wit

kas ti pe fer enn fanam ek duz fanam enn rupi.

Nu ti pu kapav aster la miltipliy bann ekzanp : badamye, ki tu lingwis

kone, li vinn de « badam », enn sort zamann du an hinndi, mo nn truv li

ekrir an ba enn gravir Pitot ki ti enn artis morisyin, « bois damier ». Anba

enn lot litografi sa mem artis la, mo nn truv ankor « coeur d’amande »

dan plas « cardamome », nu « ilayti », alor ki li finn etabli ki sa non

« kardamom » la, li vinn depi non enn seleb senn montany ki dan

Kanbodj. « Bolom lulu », pu enn Franse, li paret sort direk depi Lafrans,

sof ki dan lang hinndi, li usi enn ti bolom fantom. Kumsa mem, ena

buku buku mo paralel ant de langaz : « dal », dan langaz popiler, apart

lagrin ki nu tu kone, li le dir dernye, byen sir li vinn depi hinndi, me li

kapav inn sibi enn paralel ek franse popiler « que dalle ! » ; lekspresyon

« do ! », ki tu Morisyen servi dan langaz kuran pu diferan sans dan koze,

li kapav sort depi franse « donc », me li kapav sort depi malayalam kot li

revinn tultan dan koze. « Fana », kuma nu kone, li sinifye « detri net », li

kapav sort depi langaz franse « faner » (sa term la inn pran sans franse

« répandre »), li kapav sort depi wolof « fanàl » ki le dir detrir net.

« Mandeng », li le dir « menti », li kapav sort depi malgas

« mandainga », ki ena mem sans, me li posib ki « ment-dingue » an

franse inn zwe enn rol. « Nayba » ki sinonim ek « pena », kapav li nn

oper enn paralel ant franse popiler « napa » dan lekspresyon « y’en n’a

pas » ek hindi « nayba » (« nay », negasyon ek « ba », gany). Parey pu

« paysa » ki sort dan hindi « paisà », enn ti lamone an kwiv, ki nn vinn

enn kas an zeneral, kapav li’nn reysi integre fasilman akoz franse « paye

ça ».

An verite, tu sa bann etimolozi ki bann lingwis konsider kuma fantezi, pa

serye, okontrer, bizin pran zot an kont, parski zot pe koresponn ek enn

veki ontolozik langaz dimunn. Sa veki la ki permet apropryasyon leksik

par enn kreolofonn ek interkominikabilite ant bann diferan dimunn ki pe

koze. Li pa grav pu nu konsider seki vre seki pa vre, di moman ki sa finn

servi pu gard enn mo dan memwar sak dimunn ek dan memwar kolektiv.

Par kont, si nu eliminn tu sa bann fe langaz la parski nu pa konsider zot

pa serye, sa le dir nu bizin pa pran kont sa langaz la ditu, parski langaz la

tu so referans li dan oralite pir, sa le dir lerla, ki nu apuy nu rezonnman

lor enn filyasyon ekri ki enn ilizyon dan nu lespri kuma dan lespri tu

bann dimunn ki konn koz sa langaz la, ofe gard sa referans la, vedir

57

konstrir enn fiksyon. Si nu fer sa, nu pa pe pran kont enn nuvo posibilite

pu eksplik konstriksyon leksik kreol.

Donk, seki kapav paret dan premye tan kuma enn mistek, enn lapsus

lingue , enn « mayaz lalang », byin sinp ek pa serye (par ekzanp, dan Por

Lwi, mo nn tann « baby-sister »), sa kapav ena enn linportans pu eksplik

kreasyon leksik kreol : seki mo apel krwazman etimolozik.

Nu kapav pran lezot ekzanp ankor pu al pli lwen dan sa tez la : enn mo

byin banal : « seval » dan morisyin zordi, nu tu kone ki lontan dimunn ti

pe pronons li « souval ». Okenn eksplikasyon rasyonel pa nn vinn eksplik

nu sa bann modifikasyon sonor ki sa mo franse la inn sibi dan ipotez so

kreolizasyon. Donk enn sel etimolozi finn pran an kont, etimolozi franse

« cheval », zis parski li paret nu byin byin pre lor enn plan fonetik, donk

difisil pu renye sa lorizinn la. Alerman, si nu aprann ki dan langaz hova

dan Madagaskar, « seval » li « soavaly », nu an drwa lerla pu propoz enn

sistem etimolozi buku plis konpleks kot lasurs franse la pa ekarte ditu,

me li la o mem tit ki tu bann lezot sistem eksplikasyon e sa bann sistem

lerla vinn otomatikman pliryel.

Dan kreol akadyin, par ekzanp, asimilasyon bann mo etranze ki pa

franse, li byin kuran e suvan li pas par bann reaktivasyon bann mo ansyin

ki nn fini disparet aster : par ekzanp : « chewing-gum », laba zot apel sa

« chique de gomme »40. Byin sir li paret enn sinp azar asosyasyon nide,

me sertennman sa finn zwe enn gran rol dan kreasyon bann langaz kreol

kot tu dimunn inn servi so inkonsyan lingwistik pu kre so prop sistem

etimolozi, so prop trik pu retruv enn koerans dan langaz, seki finn permet

interkominikabilite.

Sak fwa enn lingwis pe zwenn sa sort kalite etimolozi popiler dan

konteks langaz ekri, kili franse u angle par ekzanp, li ena tandans pu

ekart zot sistematikman anfaver enn lot lasurs etabli ek sir. Plipar letan,

sa lasurs ki etabli la, li nn pas par enn tras ekri. Dan ka presi bann langaz

kreol, li tutafe diferan parski nu sitye dan oralite pir e nek oralite ki kapav

eksplik lorizinn parski ekri la li tro tigit u swa tro resan. Lakoz sa, bann

etimolozis, zot ti ena tandans pran zot referans dan ekri lang-baz parski

zis sa ki enn lasurs ekri pu zot.

40 « chiquer » an franse le dir manz taba

58

Kumsa mem, ena bann mo ki bann etimolozis zot asosye ek enn morasinn

franse parski sa paret zot evidan lor enn plan fonetik, alors ki li pa

evidan ditu u swa sa evidan la, bizin demontre. Kumsa mem, ena bann

mo dan langaz akadyin41 kuma «canard-dinde», «debarque-à-terre»,

«malotru» (ki le dir « mal instruit »), bann lingwis pu konsider zot kuma

pann aproksimasyon maladrwa, alors ki zot enn form kreasyon leksikal

konpletman detase ek zot mo-rasinn ki apel « étymon ». Tu sa bann

fenomenn migrasyon ek zwenn ansamm, ki ena buku dan langaz kreol,

zot montre byin kuma sa bann langaz la ena kapasite pu pran bann form,

bann kuler, bann nuvo sans, ki byin byin orizinal, ki enn vre dinamik

intern, enn lavi prop ar sa langaz la ki pe rann li konpletman diferan ek

lang-baz, leksik konpri, anbref, enn langaz.

Rol leksikal sa etimolozi ki nu viv andan

Li pe vinn neseser pu kre enn nuvo teori ki kapav donn eksplikasyon tu

bann krwazman lingwistik, tu sa bann zwenn-ansam ki nu truv dan sa

bann langaz la e ki fondamantalman lorizinn bann leksik kreol. Dan sa

mem rezonnman la, enn lingwis zordi ki adopte sa bann konklizyon, li

inpe oblize les akote sa etimolozi tradisyonel ki pa fonksyonn byin ek

bann leksik kreol, amwens si li desid pu res dan sa sema enn filyasyon

inik, pa pliryel, si li res dan sa perspektiv kolonyal ki pu interpret tu bann

sanzman dan leksik kuma bann aproksimasyon ek mistek.42

Dan kad sa nuvo teori la, nu kapav mazinn bann etimolozi pliryel ek

plizyer mo-rasinn, pu sa teori la, ofe tu langaz vinn enn lang-substra

mem, franse konpri. Nepli ena « lang-baz ». Par ekzanp, « wati-wala » ki

41 langaz dan lwizyann, Etazuni.

42 Dayer bizin fer sa remark la ki sa kalite fizyon ekziste usi onivo bann relizyon, mem

si pa rekonet ofisyelman :san nu koz vodu aisyen u kandonble brezilyin, dan Maurice,

nu finn konstat bann paralel sinkretik popiler kot dimunn interpret enn relizyon an

fonksyon enn lot. Par ekzanp, bann bondye indu, pu enn dimunn dan kiltir tamil, suvan

zot ena zot korespondan dan kiltir kretyin : Maryamenn/Mari, Sin Misel/Minnsiprin, Sin

Jorj/Mardevirin, ...

59

nu ena an morisyin, ki, kuma nu kone sort dan yolof, li vinn otan depi

franse « voici-voilà ».

Enn mo malgas kuma « mouroom » ki ve dir « bred », sertennman, li nn

partisip dan kreasyon so desandan kreol, me sertennman parey kuma so

versyon tamul ki nn donn « pye u bred murung », usi nu kapav dan sa ka

presi, koz de inflyans ki pa franse.

Ena lezot mo ki kapav ilistre sa teori la : « kurpa », an franse, li enn sort

« escargot » ek enn kokiy konik, li byin komin dan tu losean indyin.

Suvan ti ena dimunn pu krwar ki sa mo la inn sort dan franse norman kot

dimunn dir « un court-pas ». Purtan, dan malgas, so non se « kouloupa ».

Donk nek enn etimolozi krwaze ki kapav esplik li. Mo « rugay »,

sistematikman, li raprose ek franse « roux d’ail » (kumans par rusi lay),

me personn pa pe mazinn tamil « urukay », enn pla kwi ki kumans par fer

revinn pom damur, lay, zinzam, zwanyon dan karay). Parey, « Ayo ! », li

prezan dan franse dyalektal ek dan tamil, « maf », li suvan raprose ek

malgas « mafy », me nu bizin dir ki ena franse « mafflu » …

« Malang » li enn zafer in pe degutan, sal, malprop, pa terib. Par glisman

semantik, kapav franse « malingre» ki le dir feb, frazil inn zwe so rol dan

lefe ki sa mo la inn res dan kreol. Li paret mem zafer pu « tchombo» :

plipar dimunn, zot krwar dan enn sel versyon franse « tiens bon ! » alors

ki enn lorizinn afriken kapav fonksyonn usi.43

Enn lot ekzanp kontrer, ki langaz franse pa finn amenn satisfaksyon dan

etimolozi, se mo « zorey » ki dan kreol reyone. Sa mo la, li servi pu apel

enn dimunn ki nn ne Lafrans e ki nn vinn retabli Larenyon. Ena buku

buku teori franko-franse lor sa mo la pu donn li enn etimolozi : 1/ ena dir

ki kuma bann franse ki nn vinn Larenyon, zot pa konn koz kreol, lerla zot

tultan bizin fer dimunn repete pu zot konpran kitsoz, lakoz sa ki dimunn

inn appel zot « zorey »44.

2/ ena lezot dimunn dir ki dan letan lontan, bann blan ki ti

propryeter bann esklav, zot inn gany sa non la parski zot inn institye enn

pratik barbar kot zot ti pe kup bann zorey enn esklav letan li ti revolte.

Lerla sa non la inn servi pu deziny zot.

43 mem zafer pu « ayo ! » ki kapav sort dan Lind me ki byin pre ek franse « aïe ! ».

Mem zafer pu « tifinn » ki dir dan Lind e ki fonksyonn byin mem ek franse «une petite

faim».

44 Nu bizin fer enn paralel ek bann Kreol non-anglofonn dan lwizyann ki ti imilye par

bann lezot zelev letan sa bann la ti pe apel zot bann « Kis-kee-dee ».

60

3/ nu, nu propoz enn trwazyem versyon ki pe vinn an

konpleman sa bann de lezot la. Dan Pondisheri lontan, li ti enn labitid pu

nom bann kolon blan par enn term tamil ki « Djuray », sa mo la servi pu

apel enn nob, enn notab.

Kifer zis bann de versyon franse la ki nn privilezye sipa parski nek sa

langaz la ki bann lingwis ti pe kone, lerla pa ti ena okenn plas pu lezot

ipotez ?45

Andey langaz franse, andey « lang-rasinn »

Bann konsekans tu seki nn fek dir la permet nu met an akorite bann

analiz lor kiltir kreol ki zot tu pe koz enn metisaz kiltirel fondamantal ek

bann analiz lor langaz ki ziskaster, ti pe koz linvers, setadir enn lorizinn

franse prinsipalman. Ofe, li pa absird pu dir ki deryer sak mo kreol,

andeor enn mo-rasinn franse ki nn deza idantifye, mo franse ki plipar

letan li nn modifye dayer, kapav afirme ki ena bann tras enn u plizyer

lezot mo-rasinn ki nn pas su silans.

Ena enn vre travay andey lor langaz ki pa nn fer, kili vizavi langaz

franse, ki swadizan lang-baz, kili vizavi langaz substra. Sa bann kus

arkeolozik la ki kasyet anba bann aparans, pa finn eksplore zame. Anba

anba sa leksik la, mem istwar sosyal, mem krim ki nn fer, esklavaz pe

truv so paralel andan langaz mem. Enn krim ti komet, li nn les tras, enn

dezyem krim inn swiv ki finn konsiste dan negasyon ek disparisyon

premye la.

Leksikolozi, li pa nn sap dan sa terer la, okontrer, telman li nn amenn

bann elema dan sa tantativ disparisyon la, ki kontinite inn paret re anplas

kot langaz bann met ti pe retruv tu so sir-valer la, so referans. « Ninport

45 Nu bizin dir ki bann non prop fer usi parti sa bann fenomenn fransizasyon atraver

kreolizasyon : , Chavry, ala enn non paret byin franse tipik alors ki li sort tamil ,

«Chavryapen». Sa ka la, li pa izole ditu, par ekzanp Mahé, enn lavil dan Lind ki Mahé de

La Bourdonnais inn koloniz dan lane 1725, li ti pe apel «Maihi» ziska sa dat la alors ki

depi sa batay la, so lortograf franse inn sanze pu vinn Mahé !

61

ki proze kolonizasyon ena enn volonte apropryasyon ek

dezapropryasyon, destriksyon ek rekonstriksyon, li blize amenn enn

prosesis asimilasyon ek alyenasyon, akiltirasyon ek dekiltirasyon. »46

Langaz kreol inn sibi enn vre tantativ ekspropryasyon ki nn sers atak tu

kote, san bliye enn teori lingwistik kolonyal ki nn donn popilasyon bann

kolon so lorizinn prinsipal. Apre sa, sa teori la inn kre enn kontinite

fondamantal ant leksik franse ek leksik kreol, seki, an deor mem

mansonz ki li ete, an deor mem lerer ki li konstitye, li enn krim kiltirel ki

nn partisip dan tu sa krim esklavaz la.

Kont sa versyon la, li nn ariv ler pu retabli non pa verite la, me omwens,

pu oryant bann resers dan bann direksyon ki finn res anfris, seki enn vre

skandal.

Raphaël Barquissau, Reyone ti pe dir dan lane 192247 :

« Pa fer nu patwa vinn u langaz tulezur ; li nn ne dan esklavaz, li nn

konserv so tras, li nn gat lespri tu bann ki le ek ki bizin vinn lelit. Li bon

pu enn ti zistwar lontan, me li degrad nu koze. Marke garde : vre Kreol,

avan tu, li enn Franse. »

Nu bizin not sinifikasyon inkonsyan ki ekspresyon « patwa » ena, letan

dir li sak zur, dan kreol, sa li enn « pa twa », sak fwa enn mesaz pe glis

trankil trankil dan laservel dimunn, kapav kre enn vre problem lingwistik

dan mantal dimunn.

Suvan, linpresyon ki dimunn ena, se ki lang la, li pa enn lang, li enn lang

gany onte, enn sinp « langaz » (dan franse, ena enn gran diferans ant sa

de term la), bizin kasyet li ; dayer tu bann mo pe vinn depi enn lot lang,

bann mo la, zot pa pu nu, se bann mo lezot dimunn !

Fondman mem tu bann problem lingwistik dan enn pei kreolofonn, se ki

plipar dimunn pe mazinn enn vol, vol enn leksik enn lot lang. Sa lang la

ki enn vre lang dan latet dimunn, sa lang la ki kapav apel enn lang.

Anefe, si tultan etimolozi pe ramenn ver enn sel lorizinn, sa ve dir ki

kapav tu sa bann mo la, zot ankor franse mem, me selman, enn franse

modifye, enn move franse, enn franse ki pa drwat, ek enn sintaks plis

sinp. Dan sa rezonnman la, ena enn tur paspas, dimunn kreolofonn, li pe

vinn enn voler, li bizin kasyet … Plipar letan, dimunn pa rod koze mem.

46 in La Mémoire oubliée, enn lartik Gérard Fanchin dan « Lesklavaz ek tu so konsekans

negativ : Memwar ek veki yer ek zordi » kolok patrone par UNESCO., 1998.

47 Dan Une Colonie colonisatrice, St Denis.

62

Langaz franse, kuma dir, li pe viv enn gras, li pe viv lor enn ti nyaz

andeor dimunn, sirtu, sipozeman, li sitye dan enn ansestralite manifik.

Seki sanse otantik, vre sans sak mo, li repoz lor enn domenn andeor ek

lao lao. Mo kreol, li pe return dan so lorizinn mitik e sa lorizinn la, li enn

« plis », enn plis ki kapav fasinn dimunn par so prestiz. Sak mo franse, li

fini par pran enn stamp ofisyel, enn ilizyon lor enn lorizinn plis lao, plis

prop, plis vre, plis presi, plis pir, plis gran nwar, … Dimunn ki pe koze

la, li nepli pans par li mem, ek so bann mo, ek so bann nide ki pu li mem,

li pe vinn eksteryer ar li mem.

Ti ena enn vre kontradiksyon ant lefe truv kiltir kreol metise ek truv

leksik kreol so lorizinn franse, sa pa ti pe paret enn evidans pu bann

intelektyel, okenn nonnsans pa finn relev ladan. Purtan, si nu kapav dir,

ena ladan enn etnosantrism ki nn res anplas depi plis ki desan banane e ki

fer truv langaz kreol parey kuman enn su fenomenn dan frankofoni, seki

li pa ditu e seki permet kontiny inkonsyaman enn krim. Usi bizin reafirm

kuma lezot dimunn inn dir byin avan nu, ki langaz kreol, li ti ek li tuzur

enn mwayin pu transmet enn sinbolik rezistans, enn langaz memwar

kolektiv, li nn rekey an li mem enn eritaz trazik akimile par bann

zenerasyon esklav ek maron, ki nn reysi, malgre tu bann tantativ

zonbifikasyon48, kre enn kiltir oral otantik. Me, letan finn dir sa, kuma

kapav aksepte ki leksik kreol so lasurs li nek dan franse ? Si dimunn

afirm sa, li oblize mepriz tu sa kiltir antye la e li pa pu admet ki ti ena

bann deturnman, ek bann apor andeor franse, li pa pu krwar usi, ki langaz

kreol, li ena so prop kapasite intern pu kre so prop leksik usi.

Dayer, si nu reflesi byen, sa nide ki ramenn tu kitsoz ar langaz franse, li

pa tus zis domenn leksik langaz kreol, li tus usi domenn kiltirel an

zeneral. Letan nu pe sers lorizinn bann sirandann, enn zar literer byen

kreol mem, presk tuzur, bann kritik pe met so lorizinn franse an avan :

« ena enn lekol panse ki pe tann pu dir ki bann sirandann, zot lorizinn se

bann zil. Enn zafer sir, seki zot kapav fyer zot lorizinn franse… »49

Nu kapav retruv la bann rezonnman frankosantrik ki tuzur nu finn truv

dan etimolozi. Seki esansyel pu nu, se pa nye lefe tel u tel lorizinn, me

plito insiste tuzur lor nide ki ziskaster, lezot lorizinn zame pa finn

eksplore e li byen domaz. Dan ka bann sirandann, inflyans bann “hain-

48 Isi, nu repran par ekspre enn konsep ayisyen, zonbi, ki sinyifye « enn dimunn

momi », ki so personalite nepli ena, ki nepli vivan mem.

49 Chantal Moreau ki’nn deklar sa dan enn buklet lor bann sirandann rodrige.

63

teny” malgas li paret nu byen inportan usi : sa zar literer ki sirtu pratike

dan merina, li enn kreasyon oral, kolektif, pratike pandan bann evennman

inportan dan vilaz, kot tu dimunn, dan enn mem lanbyans, sakenn so tur,

pe vinn tanto enn oditer, tanto enn kozer.

Vre poezi alevini, “hain-teny”, li usi li enn zwe ant kestyon respons.

« Syans langaz », kuma so non malgas sinifye, li lor enn mod devinet ek

mister. Li pe rod servi bann zimaz, bann perifraz, bann suzantandi, bann

relasyon ki nu inkonsyan pe fer ant bann zafer diferan. Li paret evidan ki

nu retruv ladan tu bann ingredyan ki ena dan sirandann.

« Lang-baz », enn konsep bizin zete

Seki nu kapav dir dabor, seki ena buku mo, mem si zot etimolozi franse,

zot finn sort zot kad dorizinn. Par ekzanp, ena seki apel bann ti mo

paspartu ki kapav kre bann lezot ekspresyon, par ekzanp, “met”, “tir”,

“kas”, zot kapav form par konbinezon, enn ta ekspresyon kurant : « met

kikenn dan lakle », « met kikenn dan serk », « met kikenn dan siro »,

« met dan zar », « met dife », « met kraking », « met lak », « met dan

duk », … sitan ekspresyon ena ki nu kapav dir, sans mo « met » dan bann

ekspresyon, pa kapav redwir li nek par so sans franse, so fonksyon dan

morisyen, li depas konpletman sa sans franse la.

Sa bann ti mo paspartu la, zot fer pu asosye ek lezot verb pu kre bann

ekspresyon. Tu bann konbinezon ki zot ape forme ansam, zot kreol net e

pa kapav defer zot pu kas zot ande, pretann ena de mo franse ladan.

Letan Ledikasyon pu travayer inn sey rekolte bann ekzanp ek sa mo

« tir » la, pa finn reysi fer letur, inn gany deza plis ki enn trant.

Usi, nu kapav dir ki langaz kreol mem, li ena so prop mod kreasyon

leksikal ki pena an franse. Par ekzanp, si nu kone e nu a pe pre sir ki mo

franse “marcher”, malgre so deformasyon, li san dut lorizinn mo kreol

« marse », sa etimolozi la, li tom net si nu get tu bann derivasyon ki kreol

kapav propoz apartir la, ek enn ta kantite nuvo mo ki bann vre kreasyon :

« mo marse », « je marche, « mo pe marse », « je marche durablement »,

« mo mars marse », anfin « mo pe mars marse », tu sa la pa parey e

kapav reprodir mem kapasite kreasyon ek tu bann verb ! …

64

Sak form verbal, li enn aspe presi, li pe met mo-rasinn la byin lwen.

Dayer, bizin enn mo presi dan langaz franse, ki pa pu ena okenn rapor ek

sa mo rasinn la, bann mo kuma : “marcher, piétiner, se promener,

vagabonder, errer, déambuler, randonner, …”

Bann paralel ek swahili, u hindi, zot byin reel, repetisyon bann verb dan

sa bann langaz la ekziste ek mem efe : “koz koze / sema sema (swahili)

parler longuement, discuter), …

Mem fason, posibilite repet bann mo, sa permet duble leksik ki reelman

repertorye pwisk “manze” e “manz manze”, ofe, zot de mo diferan ki

sakenn ena enn sans diferan. Repet enn verb, sa kapav ena enn valer pu

diminye so sans, rann li plis feb : par ekzanp : «chanter» so tradiksyon, li

“sante”, tandis ki “chantonner”, li vinn “sant sante”, se ki donk diferan ek

premye verb la.50

Okontrer, bann verb ki nn retruv zot diminye par zot repetisyon, bann

adzektif, tanka zot, repetisyon ena lefe invers, setadir ki li ranfors

adzektif la : “nwar nwar” li plis nwar ki “nwar”. Franse la, li, pu rann sa

bann nosyon la, li bizin razu enn adverb ki pu intansifye mo la : “noir

absolu”. La ankor, swahili fer parey kuma kreol : “blan blan”,

“blanchâtre” an franse, li vinn “nyeupe nyeupe”, tanka “pitipiti”, li vinn

“kidogo kidogo” dan swahili. Dan sa langaz la, sa bann pratik la, ena

buku, parey kuma dan tu bann langaz bantu.

Ant langaz kreol ek langaz afriken, ena lezot paralel kapav fer, kuma

konzigezon negativ : « nu napa kontan », enn form tipik dan kreol kot sa

prefiks poze avan verb la, nu retruv li ekzakteman parey dan swahili

« ha-tu-pendi », tandis ki franse dir « nous n’aimons pas », ek dub

negasyon. Tu sa bann diferans ek franse, kapav esplik zot par enn lot

inflyans.

50 Mark Frew dan enn lartik ki nn paret dan revi Langaz Kreol zordi, ki nn pibliye dan

lane 2003 par Ledikasyon pu Travayer, sertennman, li ena rezon pu truv dan sa bann

repetisyon la bann paralel dan langaz sinwa mandarin ek aka, me bizin sinyal usi ki ena

buku lezot langaz ki prosed parey, ki li dan Lind, ki li dan Lafrik. Seki sir, par kontr, se

ki franse tanka li, set enn langaz ki pa admet repetisyon, tu repetisyon dan franse, li

konsidere kuma enn fot, enn move lekspresyon, enn zafer ki pa estetik ditu e ki bizin

evit otan ki posib. Antuka, nu ena tu rezon pu panse ki sa kalite repetisyon la, kili non,

adzektif u swa verb, li pa sort dan franse ditu. Lerla, kuma kapav koz manti si dimunn

oz ankor dir ki « sant sante » ena enn etimolozi franse, li enn grav erer.

65

Enn langaz-konbinezon

Langaz kreol, li pa enn lang kot kapav fer bann derivasyon kuma dan

franse (« pluie-pluvieux »), li ape proses enn lot fason buku plis sinp,

setadir par enn sistem konbinezon de mo kole ansam, (« lapli- enn letan

lapli », « letan soley », …). Lerla, kestyon ki pe poze, li enn sinp problem

onete intelektyel : dan « enn letan lapli, ki plis inportan ladan, mo-rasinn

franse, « pluie » ek « temps » u swa manyer ki langaz kreol inn kre so

prop leksik par de mo marye kole ansam ?

Pu nu, li evidan ki se proses kreol kreasyon konbinezon ki plis

fondamantal parski seki konte ladan, se ki langaz kreol pa nn pran mo

« pluvieux » ki dan langaz franse, parski li pa ti bizin li ditu e li ti kapav

kre so prop nide dan so prop manyer. Si ena dimunn koz etimolozi

franse dan sa ka la, sa dimunn la pa onet, li pe fer enn tur paspas pu

kuyonn lespri dimunn, fer li krwar leksik la sort dan franse, seki nek

amwatye vre u swa pa vre ditu. Ofe, seki konte dan kreol, se kapasite sa

langaz la pu transform enn non dan enn adzektif, ofe, se kapasite servi

ninport ki mo dan ninport ki sityasyon an fonksyon seki bizin.

Konbinezon, li enn prosesis kreasyon leksik ki plis inportan dan sa lan la.

Plipar bann mo konpoze an kreol, zot forme lor enn model marye-kole,

san ki bizin okenn lyez ant zot, apart zot pozisyon enn par rapor a lot.

« Ganye perdi », li tipik fonksyonnman sa puvwar kreasyon, li pe tradir

enn sityasyon bes lebra, fatalite u sinp ferple. Byen sir nu kapav konstate

prezans de mo-rasinn ki franse, me nu bizin konstat an mem tan, kapasite

langaz kreol pu kapav konbinn zot kuma li anvi. Sa prosede ki ena dan

langaz kreol pu kapav konbinn tu bann mo ansam, set enn prosede ki

depas etimolozi net. Etimolozi, si li ule rann kont sa bann ekspresyon

konbine la, li paret pa ase. « Isi laba », li form enn lot exanp sa manyer

fer. Parfwa mem, sa prosede kreol la, li pe al telman lwin, ki li kapav kre

enn kolaz definitif e kre enn nuvo mo : parey kuma dan « marmunn » ki

le dir fwi. Li paret evidan ki dan so lorizinn nu kapav truv enn

66

lasosyasyon ant « maron » ek « dimunn ». Selman, ki sann la pu kapav

dir li onet pu rapros « marmunn » ek franse « marron » ek « du monde »

pu esplik li kuma bizin ?

Buku non metye, buku non pye, …, zot swiv sa prosede kreasyon mo la e

langaz kreol so fondman, se invaryabilite mem tu bann mo ki li servi, kili

verb (konzigezon pa tus verb), kili non (maskilin/feminin,

singilye/pliryel), tu bann posibilite depann ar plas bann mo dan fraz, plas

bann mo ant zot ek bann determinan ki presiz tu varyab ki bizin nom,

sex, tan, …

Langaz reyone, li pe dir « pye fig » pu franse « bananier », « pye goyav »

pu « goyavier », « pye prinn » pu « prunier », ets. Kumsa mem, par sa

trik la, li pa bizin kre bann derive kuma franse pe fer. Nek plas ki bann

mo la okip ant zot ki konte e ki permet nu rann sans presi (mo ki an

dezyem, li tuzur kalifye premye la).

Enn sinp mo kuma « manze », si nu dub li u swa si nu konbinn li ek lezot

mo, li pu kapav sinyifye enn ta mo ki dan franse ena rasinn diferan

(“manger”, “denrée”, “victuailles”, “nourriture”, “bouffe”, “se rassasier”,

“mangeable”, …), enn ta pake mo byen byen presi, ki, dan franse, sakenn

ena so rasinn apar, alors ki dan kreol, enn sel rasinn, si nu servi li byen, li

kapav ena enn randman buku plis gran. Dan langaz kreol, buku verb

forme lor sa model la, kuma « turne-vire », « ale-vini », …

Apropryasyon

Etimolozi, depi tuzur, li repoz sistematikman lor enn model desant,

setadir, enn lang anamon pe donn enn mo-rasinn, e depi sa etimon la,

bann mo « desann », dapre enn model modifikasyon. Nu panse ki sa

model la, li pa aplikab ek bann lang kreol. Anefe, tan kreasyon sa bann

lang la, li pa parey, ek sa, rol ki bann dimunn ti ena dan kreasyon langaz

la, li diferan. Ofe, nu pa kapav rezonn an term enn sinp

« modifikasyon », ki dayer dan lon term, me plito an term anprin ek

apropryasyon, lor enn model monte kot bann dimunn pe servi enn

materyo « lang » ki zot forse koste sak zur. Akoz esklavaz mem, enn

67

bann mo ti byen neseser pu gany kominikasyon vit vit, nek bizin mazinn

bann lord ek komandman ki bann met, bann marin ek bann susef ti pe

done. Depi dela, kapav truve ki buku mo, sirtu plipar bann « verb »

aksyon, zot sort dan vokabiler bann term marinn.51

Li paret evidan ki buku bann term marinn franse inn pas dan kreol, li

paret banal pu dir li. Selman, seki bizin remarke, se ki tu sa leksik

maritim, zordi, li integre dan enn konteks pa marin ditu ditu.52 « Rise »

pa le dir redwir lavwal, « varang », li pa enn pyes dibwa dan sarpant

navir. Letan Morisyen dir « viv lor bos », li pa sir si li kone li pe servi

enn term marinn franse …

Si tu sa bann mo la ekzis dan langaz kreol, li pa dan enn shema

« modifikasyon », li plito dan enn kad apropryasyon, zeneralizasyon,

eksplwatasyon enn leksik dan enn konteks diferan. Kumsa mem,

« delarge », « devire », dan konversasyon kuran (« mo lipye inn

devire »), zot nepli ena kitsoz an komin ek bann term marinn franse.

Nu pa bizin bliye ki dan kumansman kolonizasyon bann zil, enn peryod

kot kreol paret, esklavaz, li pa ankor dan enn konteks plantasyon, me

linvers seki plipar dimunn mazine, li plito dan enn iniver maritim ek dan

lepor.

Kumsa mem, « pus bor » (« faire la cour ») u « vey bor » (dimunn

oportinis), zot nepli ena an komin ek konteks kot sa bann mo la finn rant

dan leksik. Sa bann mo la, sa bann ekspresyon la, zot enn prev ki ena enn

lot konteks kot zot pe reservi zordi, seki inplik ki ti ena enn vre travay

zeneralizasyon, konparezon, ekstansyon, enn travay ki esansyel dan

kreasyon enn leksik, nepli kapav konsider sann la kuma enn sin

akizisyon, me plito fode konsider sa leksik kuma enn apropryasyon.

« Bann langaz bann esklav zot mama, zot zwe enn gran rol dan

devlopman striktir sintaks kreol ek dan sans bann mo dan pijinn, bann mo

ki finn anprinte dan lang-baz, zot ena enn lot sans aster, enn sans ki nek

pu kiltir bann grup dimunn oprime. »53

51 Enn fe ki suvan, plipar dimunn pa pe kone, se ki dan 17em syek, buku esklav ti abor

bann bato e ti pe partisip dan bann manev navigasyon.

52 In ti pe kuma dan franse zordi, « démarrer », li pena okenn pwen komin ek « désamarrer

» ki purtan so lorizinn.

53 Bilingualité et bilinguisme, J.F. Baissac, p. 256.

68

An definitiv, an konklizyon sa ti letid la, seki nu le dir seki sa konsep

« lang-baz » la, pa kapav konserv li, li perime, gard li, sa le dir kontiny

bann interpretasyon ki swa rasis, swa etnosantrik, kot dimunn fer sanblan

krwar ki tu diferans ek leksik franse, li zis mistek.

Bann tez iniversalis

Pu tu dimunn ki etidye langaz kreol, li evidan ki tez profeser D.

Bickerton, konsernan lorizinn bann diferan lang kreol, li nn kre enn vre

sanzman dan bann letid kreolis sa bann dis dernye lane la. Anefe, ipotez

enn prosesis iniversalis, li paret esansyel dan eksplikasyon lefe ki ena

bann konstant lingwistik ki nn devlope dan plizyer landrwa lor later, san

ki sa bann landrwa ti an kontak (Karaïb, Osean Indyen, …).

Nu panse ki si sa aspe iniversalis ekziste, li posib pu donn li enn

eksplikasyon, me li pa sertin ki bann tez Noam Chomsky lor nosyon

gramer iniversel, setadir nide ki langaz, li enn konpetans spesifik ki

ekziste avan nu nesans, pa sir ki sa pu kapav donn nu enn eksplikasyon

lor sistem lingwistik langaz kreol.

San nu devlop plis, nu ena kik rezon pu nu pa al ver sa tip rezonnman ki

met lanfaz lor pre-nesans e ki byen suvan pe nuri bann tez reaksyoner.54

Dan letan lontan, karakter « langaz zanfan », li ti pe fer parti bann tez lor

lang kreol an zeneral, telman ki enn bann lingwis inn atribye aparisyon

langaz kreol ar « baby-talk ».

Pu nu, karakter byen sofistike e an mem tan byen sinp ki ena dan tu

langaz kreol, li pa permet nu fer sa kalite raprosman la, an tu ka pa san

risk. Nide ki kapav ena enn sistem natirel pu eksprim bann nosyon tan e

ki sa sistem, li ankre andan nu laservel, li enn pozisyon byen byen

determinis.

54 Plipar bann kreolis sinser, zot paret inyor lefe ki Noam Chomsky inn flerte pandan

lontan avek bann tez neonazi, notaman, li nn fer prefas bann liv e partisip dan bann

edisyon ekstrem drwat dan Lerop, apel “La Vieille Taupe”. Tusala pu dir bizin fer

tansyon ek bann tez ki pe koz lor determinis byolozik e ki pe interese ar sa pa par azar.

69

Purtan, letan N. Chomsky inn met lanfaz lor bann fakter sinplifikasyon

ek zeneralizasyon, li nn met ledwa lor bann prosesis ki iniversel e ki anba

nu gramatikalite, anba anba sakenn nu fraz ki nu pe dir, bann striktir ki

pe fonksyonne mem letan nu koze. Selman, letan li nn truv sa, narnye pa

dir nu ki sa bann reg la zot ena enn karakter « neronal » andan nu

laservel.

Par ekzanp, mem lepok ek N. Chomsky, ti ena enn lot lingwis, A.

Martinet, li, li nn ratas sa bann striktir iniversel ek enn pir konsepsyon

ekonomik, san ki li nn bizin met sa lor ledo nu laservel.

Sans nu bann fraz, li antyerman determine par konteks nu pe koze. Eski

nu bizin rabes konteks anba enn striktir serebral ki pli for ? Sa kestyon la

byen byen inportan mem parski li desid direkteman si nu met an premye

sosyete la u swa sistem serebral dan lorizinn langaz. Leksplikasyon D.

Bickerton par enn sort “byo-program” ki kapav lorizinn langaz kreol, li

met aspe istorik an segon. Nu ena enn model alternatif ki kapav esplik

bann aspe iniversalis, e met lanfaz lor konteks san ramenn tu ek laservel

dimunn, se esplikasyon ki pe pas par esklavaz.

Dayer, nide D. Bickerton lor enn “bio-programme” ki fikse andan nu

laservel avan mem nu nn pran nesans, nide enn retur bann lang kreol ver

enn pre-langaz, enn pre-langaz nu bann anset, kuma D. Bickerton pe

mazinn li, tu sa bann konsep, sertennman pu rekumans nuri bann nide

stereotip ki nek ti pe dimann sa pu resorti. Nu pa pu ekrir isi nu bann

dezakor, zot buku e zot serye, anu plito donn direk enn propozisyon

esplikasyon lorizinn langaz kreol, zisteman apartir sa bann panse ki nu nn

fek devlope lor etimolozi langaz kreol :

Ofe, si nu rezim tu bann tre lingwistik ki nu finn esplik pli lao, sa pe

amenn nu enn bann propryete fondamantal ki karakteristik bann lang

kreol : rediksyon bann kategori gramatikal obligatwar, pliralite bann sans

interlang, elarzisman bann etimon, maksimizasyon bann posibilite

eksplwatasyon enn mo-rasinn, ekstansyon bann sans posib pu enn mo,

san omonim e san konfizyon, maryaz de mo ansam pu sort enn nuvo mo,

redublaz bann mo pu kre enn bann lezot, absans konzigezon verb, me

determinan plase avan, ets.

Si nu replas nu dan enn konteks interlingwistik forse, kot, bizin dir, bann

popilasyon ti ena deza enn bagaz lingwistik kosto (seki pu nu pe anil

70

ipotez enn byo-program, e rann sinplis ek inexak enn retur ver enn prelangaz),

si nu get byen bann nesesite sirviv, tu sa la inn obliz pu kre enn

nuvo medyem esanz kominikasyon, enn nuvo mwayin konstriksyon

sosyal, lerla nu kapav mazinn fasilman ki tu sa bann nuvote lingwistik ki

zenyal, difisil pu truv zot fer parti enn retur an aryer. O kontrer, nu truv la

enn ansamm byen presi kot tu bann nyans , tu bann detay inn vinn posib,

kuma pu ninport ki lang modern, nu panse ki tu sa bann invansyon

lingwistik kapav truv enn esplikasyon global dan resers “pli tipti nosyon

an komin”.

Seki nu pe tann par la, se nide ki tu seki nu finn dekrir pli lao kapav

esplike par enn rezon ekonomik, seki nu kapav apel enn veritab

« ekonomi lingwistik » setadir kapasite pu kre bann model sintaksik ek

leksikal lor enn baz seki asir pli gran randman efektif. Anefe, tu seki nu

finn dekrir dan sa letid la, finalman, li paret kreasyon lor enn gran skel,

enn sort sistem estra perfeksyone pu permet dimunn transmet tu bann

detay, tu bann presizyon ki tu lang transmet, enn sort dispozitif ki kut

byen byen tiginn an term konplikasyon.

Gramer, parey kuma leksik kreol, zot ena enn performans ki pa komin

ditu, zot kapav rann kont maksimom detay ek enn manyer ki plis sinp

posib e an plis sa, ek bann posibilite zeneralizasyon pli gran e pli

sistematik ki nu kapav truve. Kumsa mem, sintaks kreol, li byin byin

kurt, pli kurt ki kapav, setadir ki li ena enn tipti nom reg pu kapav rann

kont tu ka posib.

Sa sintaks la, li pran kont sirtu plas ki bann mo ena ant zot, manyer enn la

vinn avan lot la, manyer zot ape swiv ansam, manyer zot anbwate ansam

dan enn fraz. Sa kalite sintaks la, li byin spesyal si nu konpar li ek sintaks

bann lang fleksyonel kuma franse. Anefe, lang kreol, li fer ekonomi tu

bann ti zuti koordinasyon ek tu bann terminezon ki pe modifye bann mo.

O kontrer, langaz kreol, li pe poz invaryabilite bann mo kuma enn prinsip

de baz.

Model ki nu propoz isi, li afirm ki tu sa bann pli tipti zafer an komin ant

plizyer lang, li pe sort depi nesesite enn relasyon ekonomik dan esanz

lingwistik, tu sa la zis akoz seki istwar inn obliz dimunn truv enn sistem

plis performan dan ekspresyon fraz la, plis rantab dan evantay posibilite

ekspresyon, anfin, plis pratik parski plis kapav permet dimunn aprann li

vit ek gard li an memwar.

71

Kumsa mem, sistem konzigezon, siper perfeksyone, li permet tu detay

dan seki dimunn le dir, li estra sinp55 e pu aprann li, pena so dezyem.

Ofe, esansyel so fonksyonnman, kapav aprann ek kapav servi byen byen

vit, anplis sa, kapav aprann li san bizin pas par lekritir, kapav esplik li

ninport ki dimunn dan enn sel apremidi, seki sinifye ki sa sistem ena enn

rantabilite inkrwayab.56

Tanka sistem leksikal morisyen, li usi, li posed enn prodiktivite enorm, li

byen zenyal mem, parski avek enn sel mo, kapav form plis ki dis varyab

byen presi san ki bizin memoriz bann nuvo mo, seki pe ofer sa langaz la

enn evantay posibilite kaziman infini. Pu nu li paret kler ki sa rantabilite

ekonomik dan lingwistik, li pe koresponn ek enn nesesite istorik vizavi

bann kontrint oblize : buku lorizinn diferan, letan konte, efikasite neseser

tudswit, tu sa la dan enn leksperyans kot bann zanfan ek bann paran

melanze. Sa esplikasyon la, li pa bizin servi enn rezon « nëronnal » kot

enn mekanis laservel ki parey pu tu dimunn ti bliz zot pas par sa sime la.

Ti ena enn nesesite pratik pu dimunn kapav zwenn ansam, ti ena enn

irzans vital pu kominike, ti bizin transmet bann konesans ek tu bann

“know-how”, e tu sa dan enn konteks esklavaz, pu nu li ase pu esplik

kreasyon enn baz an komin, « a minima », pli vit e plis efikas ki kapav.

Li byen posib ki sa nesesite, sa relasyon ekonomik ar langaz, inn bliz

amenn bann sema sintaksik ek leksikal ki iniversel e ki pu kapav reparet

ninport ki moman dan enn konteks parey. Dan kad sa esplikasyon la, li

paret evidan ki bann zanfan inn zwe enn rol byen byen esansyel pu fer an

sort ki enn pijinn inn vinn enn lang kreol, bann zanfan ki sertennman inn

reysi amenn fiksasyon langaz la, me sa pa bliz nu panse ki enn mekanism

otomatik dan laservel dimunn ki’nn servi pu sa pasaz la.

Nu byen blize admet, si nu repran lekzanp franse ki, plipar bann

indikasyon tan, zar ek nom, zot pa la nek parski ena enn bon rezon ki

zistifye par ekspresyon, tu sa bann mark la dan diskur, zot usi la antan ki

55Atansyon, enn sistem sinp, pa le dir enn sistem an rediksyon. Anefe, si nu konpar

sistem konzigezon kreol ek sistem konzigezon franse, li paret evidan, mem si nu kone ki

dimunn pu soke, li sir ki sistem morisyin amenn buku plis posibilite ki sistem franse.

B.L. Pudaruth, dan so liv lor kreol morisyin, li kont 24 posibilite konbinezon bann

partikil « ti, pu, finn, ava, pe » e sa, alors ki li nn bliy partikil « fek » (pase pros).

56 Okontrer, langaz franse, si nu konpar li, li rann tu detay usi, me selman so konzigezon

telman konpleks ki plipar dimunn bizin buku lane pu pratik li. Apre sa, byen difisil pu

aprann li san pas par lekritir.

72

zot pe fer nu kone kot dimunn sitye lor skel yerarsi sosyal. Ofe dayer,

dan franse, plipar bann mark zot pa neseser dan sa sans la ki plizyer pe

ravway nu mem mesaz, enn sel pa ase, bizin akord tu ansam ek remark tu

mark ki bizin ena. Nivo rantabilite leksikal, li pa terib parski konplik lavi

dimunn, me nivo estetik ek nivo sosyal, li zwe enn gran rol parski tu

yerarsi sosyal vizib atraver ekspresyon oral ki dimunn kapav ena (par

ekzanp, dimunn so pozisyon sosyal, pas par bann sistem lyezon ant bann

mo dan fraz franse).

Okontrer, lang kreol, li pa bizin sa bann mark, sa bann siny, li debriy li

tre byen san tu sa la, li viz efikasite pratik atraver eliminasyon tu seki pa

neseser, li viz ekspresyon direk. Byen sir, mark sosyal li ekziste, me li nn

reporte lor enn lot langaz ki ena enn stati privilezye u diferan, ki zwe enn

rol dan seleksyon sosyal, setadir langaz franse. Sa repor lor enn lot

langaz pe kre diglosi.

Gramer ek sintaks, leksik mem, kapav konsider zot an term

« prodiktivite » lingwistik : tu bann dispozitif ki bann lang kreol inn met

anplas, bizin konsider zot an term pli bon randman (kili lor enn plan

ekspresyon, kili kestyon asimilasyon, rapidite pu anprann). Form dublaz

bann mo, kili konsern adzektif, kili konsern non, kili konsern verb,

prepozisyon (andan andan / secrètement, sournoisement), li enn ekzanp

rantabilizasyon maksimom leksik kreol. Mem manyer, bann mo ki ena

bann silab reduble, parey kuma dan « tonton », « bonbon », zot buku plis

dan kreol. Sa kapav esplike par bann rezon memorizasyon plis fasil ek

par enn manyer imit enn zanimo so kri, …57, tuzur pu kapav gard li pli

byen dan memwar.

Anplas nu pu servi langaz kreol so listwar pu permet nu esplik tu bann

lang zot lorizinn, seki bann lingwis fer depi plis ki san banane, san zot

mem pran kont lefe fondamantal ki tu bann popilasyon ki nn amenn par

fors dan Maurice, zot tu ti ena sakenn so lang, zot tu ti ena bann konsep

mon, zar, tan, mem si sakenn so manyer esprim li dan so langaz ti byen

byen diferan, nu panse ki tusala pe kre enn fose enorm ant sa bann

popilasyon la ek popilasyon Homo sapiens ki nn invant langaz depi

narnye e pa kone pandan kumye syek.

57 Tektek, gunugunu, sursuri …

73

Pu nu, okontrer, si nu interese lor aspe istorik langaz kreol ek so plas dan

listwar limanite, nu panse ki aspe plis inportan e plis inkrwayab, se ki

langaz kreol pe interes lavenir tu bann lang e pa nu pase.

Li pa par azar si lang angle inn ariv partu lor later. Nu pa pu kontes lefe

ki sa konket la ena enn aspe strikteman kolonyal, me anplis sa, nu panse

ki langaz angle, se langaz pli pre ek langaz kreol an term non leksikal :

abandon bann diferan zar, absans deklinezon, sinplifikasyon konzigezon

(apart verb iregilye). Usi, Dev Virahsawmy ena byen rezon pu not sa

resanblans la.

Si nu konsider listwar an zeneral, nu kapav tras enn model antan ki enn

gran gran vag pe travers nu listwar pu al ver enn form kreolizasyon

zeneral tu bann lang. Nek mazinn tu bann sanzman ki finn mark pasaz

latin/franse, an term sinplifikasyon, lerla u kapav mazinn sa bann

sanzman la e integ zot dan enn trazektwar buku pli gran.

Byen sir, ena lezot aspe bizin pran kont e dan kur term, ena buku frin

sosyal, kiltirel, akademik, ki pe retard tu sa bann sanzman, me selman, sa

pa anpes ki lor enn long peryod, tu sa bann sanzman pu inevitab. Dan sa

ipotez la, langaz kreol, anplas li fer nu replonz dan nu bann rasinn

preistorik, li ape prozet nu dan enn lavenir lingwistik pu tu limanite. To u

tar, tu bann lang pu vinn sinplifye e oblize amenn ver enn sema ki bann

sosyete kreol ti kone dan enn tan byin limite akoz enn konteks oblize.

Anplas enn retur an aryer, kreol an avans dan sa tandans global ki pa

kapav truve dan kur term.

Ofe, pu ninport ki dimunn ki konn byen kreol morisyen, si zot get byen

tu bann posibilite ekspresyon sa lang la an konparezon ekonomi bann

mwayen ki bizin pu eksprim zot, li enn model rantabilite lingwistik

fenomenal.

S. Freud ek etid lingwistik lor langaz kreol

Dayer, nu bizin depas lingwistik pir e plis ankor, leksikolozi an

partikilye, bizin servi lezot konsep kuma sikanaliz par ekzanp (enn

74

sizestyon). Par ekzanp, bann nide ki dan sa liv seleb ki Dr. S. Freud inn

ekrir Psychopathologie de la vie quotidienne ki kapav servi usi pu nu sey

konpran listwar langaz kreol. Dan sak mo kreol, ena plizyer kasyet,

plipar letan, nek enn mo franse ki nn dekuver, me ena lezot. Me kili enn

mo franse, kili enn mo afriken, indyin u malgas, ena enn ubli

fondamantal. Dapre sikanaliz, li pa posib pu konsider sa kuma enn

evennman aksidantel, « nu pa bliy kitsoz san ena enn rezon pu sa ». Dan

enn sertenn fason, konsernan leksik kreol, li posib pu koz « enn bliye

aktif ». Li posib pu konsider ki dan buku ka, sa de eleman la, setadir seki

refule, seki nu kasyet ek seki nuvo, seki pe servi pu kasyet, zot

fonksyonn ansam, ena enn asosyasyon, ena bann rapor sere ant sa bann

de eleman la, ena bann konteni ki ena relasyon ant zot.

Tanka sa fenomenn refulman la, kuma kapav li nn konsern tut enn

popilasyon an antye ? Bann fenomenn «mayaz lalang », olye nu pans zot

kuma bann fenomenn individyel, S. Freud li mem inn kre enn teori lor

bann ubli kolektif ki byin interesan :

«enn non, li finn bliye akoz li rapel enn kitsoz dezagreab, swa parski li

asosye ek enn lot non, ki kapav koz enn santiman dezagreab. Donk, pu

reprodwir enn non, kapav gany trub, swa akoz zot mem e seki zot ule dir,

swa akoz bann asosyasyon ki zot kapav koze, asosyasyon ki plis u

mwens lwen ek mo la».

«Mo le atir latansyon mo lekter lor lefe ki bliye, li pa nek enn zafer enn

sel dimunn, li enn zafer byin byin kontazye. » ... «parfwa mem, ena bann

form ubli ki pa tus plizyer dimunn, kapav tus plizyer mo usi, setadir enn

ubli enn non ki pa kapav retruv ditu parski tu bann lezot mo ki dabitid nu

asosye ek sa mo la, zot finn fonn dan memwar, zot usi ! Kumsa mem, nu

kapav dir ki ubli, li kapav etann enn mo lor lot, seki pruv lekzistans enn

obstak difisil pu ekarte. »

Kumsa mem, dan leksikolozi frankosantrik, li posib get enn konstriksyon

mantal, enn fiksyon ki apel mo-rasinn/mo-baryer (parey kuma ena bann

«suvenir/baryer» dan sikanaliz Freud) ki pe rod sibstitye lezot inpresyon,

lezot langaz, ki kapav la me ki byin byin refule, kasyet kasyet.

Ranplasman enn mo par enn lot, li parey kuma enn parol perdi ki nn les

zis so tras. Li parey kuma enn prezans/absans, enn langaz andan enn lot

langaz, zis sa ki sa tras minimal la inn lese. Dayer, dan mekanism

“lapsüs”, kuma Freud inn dekrir li, li ti servi mem mo ki servi pu dekrir

sityasyon kreolizasyon , setadir : mo anbalao, antisipasyon, anpyetman,

75

kole apre, azut, kontaminasyon, ranplasman, fizyon, …, tu bann term ki

nu retruv dan ekritir sikanalis.

Si nu kapav transfer bann mekanism ki fonksyonn dan mayaz lalang lor

tu bann prosesis ubli ek tu bann prosesis refulman ki ena dan leksik

kreol, res pu pruv enn koz pu tu sa, me nu panse ki Freud li mem inn fer

devlopman ki kapav servi la ankor :

«M. A. Pick inn sit tut enn seri bann oter ki finn admet bann inflyans

afektivite lor memwar dimunn, zot tu rekonet plis u mwens ki ubli, li enn

zafer ki servi defann nu kont seki fer nu sufer. Selman, personn pa finn

dekrir sa fenomenn ek so koz kuma F. Nietzsche inn fer dan enn so bann

panse kurt kurt : (Au delà du Bien et du Mal) : «Mo konsyans pe dir

:Mwa ki nn fer sa. Me mo lamurprop li li pe dir : Li inposib ki mo nn fer

sa. E mo lamurprop res san pitye. Dan final, mo memwar ki sede. »

Esklavaz ek lang kreol

Sa kestyon ki sa sibstitisyon enn mo par enn lot atraver plizyer langsibstra,

se kestyon realite enn sans kasyet deryer se ki pa truve : dayer pu

sa rezon la em ki bann grek inn apel siny ekri “sema” ki le dir usi

“tonbo”. Bizin rapel isi ki pu Platon, langaz inn ne dan kilt pu bann mor

e pa selman dan bit nom enn kitsoz. Lagrot ki Platon pe dekrir dan so

fame liv, li byen byen rann kont sa maronaz lingwistik ki nu pe koze la,

langaz inn servi refiz ek proteksyon kont enn barbari, enn repons kolektif

kont alyenasyon idantiter.

Get byen anblem lil Maurice, get byen zis lor enn plan lingwistik, ena

enn dodo, kuma enn sinbol andemik lokal, li reprezant enn disparisyon

istorik, enn fantasm, enn tras pase lil Maurice ki finn disparet me ki tuzur

byen prezan, apre sa, ena enn serf, mamifer inporte, nuvo espes dan nuvo

lil Maurice.

Dan ka konteks esklavaz, dan lorizinn nesans bann nuvo langaz, plis ki

zame, sa bann interpretasyon sinbolik kapav ena enn sans, langaz la li

port enn dey lezot langaz , lezot parol, ki nn fini perdi, ki li ti bizin

ranplase.

76

Dayer, pa bliye, sa mo « tret » la, li fer pans enn problematik esanz

lingwistik (an franse, « traiter », « négocier »).

Plis ki zame, dan ka liniver esklavaz ki lorizinn enn nuvo langaz ki apel

langaz kreol, sa interpretasyon sinbolik ki Platon pe fer, li ena enn sans

for, langaz la, li pe port enn dey an li mem, enn dey plizyer lezot langaz,

enn dey lezot parol ki nn perdi pu tuzur e ki nuvo langaz inn ranplase.

Pu sa viktim la, inkonsyan li opoze ar tu sa bann proze alyenasyon, sa

tantativ zonbifikasyon la, finalman, li resi truv enn solisyon, alors ki pe

paret ki tu sime bare. Pu resi depas sa bi inkonsyan la, fode ofe kitsoz pli

for ki enn proze konsyan : bizin enn operasyon mantal ki pu kapav fer sa

inkonsyan rant dan panse konsyan avek so form tras inaktif ki li ena me

ki purtan byin la. Apre tusala, kapav sumet nide ki teori “lapsüs” ek teori

freudyenn lor ubli, tu seki Freud inn dir lor sibstitisyon ek

rememorizasyon, sa kapav permet nu analiz tu bann fenomenn ki nu finn

dekrir pli lao : kritik kreasyon enn teori romanosantrik lor lorizinn langaz

kreol, antan ki tantativ pu sibstitye langaz kolon ar kreol ek tu lezot langsibstra,

negasyon tu kreasyon ki bann esklav inn aport dan kreasyon

lingwistik ek leksikal langaz kreol, sibstitisyon enn lorizinn monoling,

inik san pran kont lorizinn reel pliryel leksik kreol, resers sistematik bann

filyasyon ek bann mo-rasinn inik …

Si nu get byin, nu kapav sey analiz langaz atraver sa prism la pu nu

konpran pli byin tu seki konsern problematik ubli ek sibstitisyon. Nu

konsyan ki buku dimunn pu kapav truv sa tro orizinal u swa pa serye, me

ena enn zafer fode pa nu bliye ki dan tu sa kestyon la, nu pe koz enn krim

e dan sa krim la ena enn dimansyon kiltirel byin gran.

Rapel u sa fraz Freud dan konklizyon so Psychopathologie de la vie

quotidienne , « Li bon pu nu kone usi ki tu seki nu krwar finn bliye,

ankor la. »

77

Bibliographie

-Les Pirates à Madagascar aux XVIIe et XVIIIe siècles, Hubert

Deschamps, 1949.

-Une Colonie colonisatrice, trois études sur l’oeuvre de la Réunion,

Raphaël Barquissau, 1922, St Denis de la Réunion.

-Bourbon des origines jusqu’en 1714, J. Barassin, St Denis, 1953.

-L’esclavage à Bourbon avant l’application du Code Noir de 1723, J.

Barassin, in Recueil Trimestriel, nouvelle série n°2. Nérac, 1957.

-Etude sur les origines extérieures de la population de Bourbon, J.

Barassin, in Bulletin de L’Académie de La Réunion, 1959-60, vol.19,

Nérac, 1961 , pp.5-38.

-A. Lougnon, Le Mouvement maritime aux îles de France et de Bourbon

pendant les premières années du règne de Louis XV (1727-1735), 1958.

-L’Isle de France au moment de la rétrocession au roi (1767), d’après la

correspondance du Gouverneur Dumas et de l’Intendant Poivre, par A.

Reussner, Société d’Histoire des Colonies françaises, 1931.

-1715-1978. Isle de France-Ile Maurice, une évocation des relations

franco-mauriciennes, Musée de la Marine, Paris, 1978.

-Histoire des Français dans l’Inde depuis la fondation de Pondichéry

jusqu’à la prise de cette ville (1674-1741), Lieutenant Colonel

Mallesson, Société bibliographique, Paris, 1874.

-Le Créole dans l’univers, J. Faine, Port-au-Prince, 1939.

-Les Parlers créoles des Mascareignes, A. Dietrich, in Romania, XX,

1892, pp.216-277.

-L’île Maurice, île de la francophonie, C. de Rauville, in Vie et Langage,

n°186, 1967.

Lexique des mauricianismes à éviter, C. de Rauville, Le Livre mauricien,

1967.

-Vingt zolies zistoires Missié Lafontaine dans créole Maurice, X. Lejuge

de Segrais, 1939, Port-Louis.

-Langaz Kreol Zordi Colloquium on Mauritian Creole, Ledikasyon pu

travayer, Port-Louis, Mauritius, 2002.

-Créoles et Langues africaines : comparaison des structures verbales,

A. Bentolila, thèse de IIIe cycle, 1970, Paris.

-Le Créole, Structure, Statut et Origine, Albert Valdman, Klincksieck,

Paris, 1978.

78

-La Formation de la Langue Française, Jacques Allières, Presses

Universitaires de France.

-Cours de Linguistique Générale, Ferdinand de Saussure, 1916.

-Principes de Phonologie, N.S. Troubetzkoy

-L’Homme de Paroles, Claude Hagège, Folio, Fayard, 1985.

-Economie des ChangementsPhonétiques, Traité de phonologie

diachronique, éditions Francke, Berne, 1955.

-Introduction à la Grammaire Générative, Nicolas Ruwet, éditions Plon,

Paris, 1967.

-Syntactic Structures, Noam Chomsky, éditions Mouton, La Haye, 1957.

-Les Jardins de Corail, Bronislaw Malinowski, éditions Fr. Maspéro,

Paris.

Etude sur le Patois Créole Mauricien, C. Baissac, Slatkine Reprints,

Genève, 1976.

Petits Entretiens sur notre Patois, Savinien Meredac, in « Centenaire de

la Société des Arts et des Sciences de l’Ile Maurice (1829-1929) »,

pp.107-145, Port-Louis, 1929.

-Relation de parenté des langues créoles, Revue des Etudes Indoeuropéennes,

1938.

-Le Lexique du Parler Créole de la Réunion, R. Chaudenson, éd. Honoré

Champion, Paris, 1974.

-Dictionnaire du Créole mauricien, Ph. Baker, V.Y. Hookoomsing, Paris,

1987.

-Analyse structurale du créole guyanais, Marguerite Saint-Jacques

Fauquenoy, éd. Klincksieck, Paris, 1972.

-Psychopathologie de la vie quotidienne, S. Freud, Payot, Paris, 1971.

-Eloge de la Créolité, In Praise of Creoleness, Jean Bernabé, Patrick

Chamoiseau, Raphaël Confiant, Gallimard, Paris, 1989.

-Revi Kiltir Kreol, Nelson Mandela Centre for African Culture, n°1,

Port-Louis, février 2002.

-Le Français et les Siècles, Cl. Hagège, éd. Odile Jacob, Paris.

-Histoire philosophique et politique des établissements et du commerce

des Européens dans les deux Indes, Guillaume Thomas Raynal, Genève,

1781.

-Petite Histoire de l’Ile Bourbon, Presses Universitaires de France, Paris,

1937.

-Cadjins et Créoles en Louisiane, Patrick Griolet, 1986.

-Structures étymologiques du Lexique français, Pierre Guiraud, 1967.

-La Nature du changement phonétique dans le créole d’Haïti , M.

Alleyne, in « Revue de Linguistique romane », XXX, 1966, pp.279-303.

79

-La malgachisation des emprunts aux langues européennes, J. Dez, in

« Annales de l’Université de Madagascar, 1964, n°3 et n°4.

-Dictionnaire malgache-français et français-malgache, 1658.

-Le créole mauricien, phonétique et phonologie, Thèse de B.L. Pudaruth,

Université Paul Valéry, Montpellier, 1972.

-Les créoles, Le Langage, P. Perego, encyclopédie de la Pléïade,

Gallimard, 1968.

-Isle de France Créole, Philip Baker, Chris Corne, Ann Arbor, Michigan,

Karoma, 1982.

-Creole Languages & the Bioprogram, Derek Bickerton, in Newmeyer,

1988.

-Sous l’invocation de Saint Jérôme, Valéry Larbaud, éd. Gallimard.

-La lexicologie, Alain Rey, éd. Klincksieck

Principes de phonologie, N.S. Troubetzkoy, éd. Klincksieck.

Register or log in to comment