Europejski Portal Młodzieżowy
Informacje i możliwości dla młodych ludzi w całej Europie

Jak się uczyć? Skutecznie!

Rok szkolny to czas wzmożonej pracy i nowych wyzwań. Nie każdemu jednak udaje się pozyskać wiedzę i zachować w pamięci na dłużej. Jak temu zaradzić? Skutecznymi metodami nauki!

Naucz się uczyć

Zdolność zyskiwania nowej wiedzy i umiejętności towarzyszy ludziom od początku dziejów. Jeszcze w II poł. XX w. sądzono, iż wydajność zapamiętywania informacji uwarunkowana jest praktycznie wyłącznie wrodzonymi predyspozycjami danego człowieka. Dopiero późniejsi specjaliści w tematyce zdolności zapamiętywania, z Tonym i Barrym Buzanem na czele, zauważyli, iż sprawność umysłową można skutecznie rozwijać i ćwiczyć. Pierwsze badania oraz, na ich podstawie, techniki zapamiętywania, powstały w latach 70. XX w. Dzisiaj wiadomo, iż jednym z ważniejszych, jeżeli nie najważniejszym elementem procesu przyswajania nowych wiadomości, jest właściwa metodyka edukacji. Bez niej godziny spędzone nad podręcznikami mogą nie przynieść żadnych wymiernych efektów.

 

Wielu badaczy pracuje latami nad schematami działań, które pozwolą na jak najlepszą optymalizację pracy ludzkiego umysłu. Ich badania prezentują całe setki hipotez czy przypuszczeń, a także potwierdzających lub obalających je argumentów. Spośród tej, na pierwszy rzut oka niewiele wartej, mieszanki, wyróżnia się jednak kilka ciekawych sposobów na lepsze wykorzystanie szarych komórek.

 

Prawa pamięci

Tak właśnie nazywa się podstawowe zasady, według których działa mózg, utrwalając posłyszane informacje. Jest ich wiele, tutaj jednak wymienię te najistotniejsze:

  1. Prawo świeżości – informacje nabyte niedawno są łatwiejsze do odtworzenia;
  2. Prawo początku, końca i przerwy – najskuteczniej informacje przyswajane są w pierwszej fazie nauki. Wraz z każdą kolejną minutą wydajność zapamiętywania spada, aby w końcowym odcinku znowu zacząć rosnąć. Przerwa, wprowadzona pomiędzy kolejne okresy nauki, pozwala zwiększyć udział intensywnych „momentów początku i końca”, minimalizując wpływ mało skutecznego „środka”. Czas nieprzerwanej nauki nie powinien przekraczać 35 – 60 min., natomiast chwila odpoczynku powinna zawierać się w przedziale 4 – 8 min.
  3. Prawo powtórek – materiał wielokrotnie powtarzany, w określonych odstępach czasu, zostaje zapamiętany na dłużej i w większej części. Jednokrotne zapoznanie się z daną treścią, pozwala zachować ją w pamięci na okres maksymalnie kilkudziesięciu dni.
  4. Prawo wyjątkowości – skuteczniej zapamiętywane jest wszystko to, co jest oryginalne, odbiega od norm, wydaje się oderwane od rzeczywistości. Dzieje się tak za sprawą uaktywnienia prawej półkuli mózgowej, odpowiedzialnej za myślenie abstrakcyjne, która wspomaga w działaniu półkulę lewą, zajmującą się przyjmowaniem i przetwarzaniem wiedzy oraz analitycznym rozważaniem otoczenia. Na tej zasadzie oparte są wszystkie mnemotechniki, uznawane za najskuteczniejsze sposoby nabywania wiedzy. To o nich opowiem w dalszej części artykułu.

 

Powszechne metody nie zawsze skuteczne

W maju 2013 r., na łamach czasopisma Psychological Science in the Public Interest, opublikowano „Nowy raport na temat skuteczności technik uczenia się”. Zostało w nim uwzględnionych 10 najpopularniejszych sposobów przyswajania wiedzy. Mowa tutaj choćby o pisaniu streszczeń z przerobionych materiałów, podkreślaniu i zaznaczaniu ważnych pojęć, wielokrotnym czytaniu tekstu, czy też rozwiązywaniu zadań opisowych i pamięciowych, przypisanych danemu zagadnieniu.

 

Wnioski z przeprowadzonych badań okazały się zaskakujące. Wszystkie z wyżej wymienionych metod uznano za mało skuteczne! Trzeba mieć na uwadze, że to właśnie na nich oparte jest polskie szkolnictwo, a przede wszystkim publikacje, z których ono korzysta. Ich stosowanie nie przynosi oczekiwanych rezultatów, a to przekłada się na wyniki uczniów.

 

Co więc znalazło się pośród najlepszych form zapamiętywania? Do tego grona zaliczono edukację poprzez zadawanie pytań i udzielanie sobie samemu odpowiedzi, łączenie świeżo nabytych informacji z tymi, które zdobyte zostały już wcześniej, rozwiązywanie zadań logicznych, praktycznych i quizów, rozłożenie nauki w czasie i dzielenie materiału na węższe zakresy tematyczne.

 

Klasyczne notatki odchodzą w kąt

Notatki to jedno z najważniejszych źródeł wiedzy dla uczniów i studentów. Pierwsi zbierają w nich najważniejsze informacje, przekazywane przez podręczniki oraz nauczycieli, drudzy natomiast dokonują autorskich streszczeń słuchanych wykładów. Działania te mają jeden cel – zebrać jak najwięcej wiedzy w najmniejszej liczbie słów. Spośród setek, a nawet tysięcy zdań należy wyłowić te najistotniejsze, które muszą zostać szczegółowo zapamiętane.

 

Jak wyglądają zazwyczaj te zapiski? Z racji pośpiechu, towarzyszącego ich powstawaniu, zwykle nie grzeszą estetyką, sporządzane są jednym kolorem, bez zachowania właściwych odstępów między kolejnymi pojęciami. To wszystko znacznie utrudnia ich przyswojenie. Stąd ważne jest, aby takiej błahostce, jak notatki, poświęcić więcej czasu, podzielić je na wyraźne akapity, zaakcentować istotne wyrazy inną barwą długopisu i podkreślić najważniejsze elementy. Pomocne jest również zaznaczanie słów – kluczy, które pomagają zapamiętać najważniejsze informacje. Przygotowanie takich materiałów jest na pewno bardziej czasochłonne, jednak kilka straconych chwil zwróci się z nawiązką podczas przyswajania wiadomości.

 

Mapy pojęć, mapy myśli

Czy powyższy schemat notowania, tzw. linearny, jest jedynym, który można stosować? Zdecydowanie nie! Istnieje wiele skuteczniejszych rozwiązań. Pierwszym z nich jest mapa pojęć. Została ona wymyślona w 1960 r. przez prof. Josepha D. Novak’a, wykładowcę Uniwersytetu Cornella. Opiera się ona na logicznym łączeniu ze sobą kolejnych elementów definicji danych haseł. Każda mapa zaczyna się od najbardziej ogólnego słowa, które następnie rozwijane jest w dalsze tematy z nim związane. Te rozbierane są na czynniki pierwsze, poprzez opisy, których istotne elementy znajdują się w „chmurkach”, natomiast łączniki umieszczone są na łączących je liniach. Mapa może rozchodzić się promieniście, koliście, może kończyć się ślepo bądź też wracać do punktu wyjścia – wszystko zależy od specyfiki zagadnienia.

 

Mapy myśli są podobne do map pojęć, jednak różnią się formą prezentacji zagadnień. Główny temat zamieszcza się centralnie. Od niego wyprowadza się kolejne odnogi, zawierające bardziej szczegółowe hasła (lub też obrazki, którymi często urozmaica się schematy). Każdy z tych mniejszych wyrazów znowu dzielony jest na jeszcze węższe zagadnienia. Podziałów takich dokonuje się aż do momentu, w którym nie odnajdzie się sensownego sposobu fragmentaryzacji danego pojęcia. Mapy myśli (wbrew pozorom) są szybsze w tworzeniu od tradycyjnych notatek, a także zapewniają znacznie wyższą skuteczność.

 

Łańcuchowa technika skojarzeń

Jest bardzo pomocna w sytuacji, w której zapamiętać należy szereg, teoretycznie niepowiązanych ze sobą, słów, np. listę zakupów. Istota tej metody jest bardzo prosta. Trzeba stworzyć jak najbardziej odrealnioną, nietypową i nieprawdopodobną historię, a w nią wpleść wyrażenia, które musisz zapamiętać. Dlaczego nie powinieneś bazować na opowiastkach, mających odzwierciedlenie w codziennym życiu? Słabo oddziałują one na wyobraźnię, a przez to osłabiają zdolność zapamiętywania. Im więcej nietypowych wątków, tym aktywniejsza jest prawa półkula mózgu, a to znajduje odzwierciedlenie w podwyższeniu sprawności całego umysłu. Dzięki temu zapamiętanie kilku pojęć nie będzie już stanowiło problemu.

 

Szybkie czytanie

Paradoksalnie, znacznie korzystniejsze jest przeczytanie w szybkim tempie jednego tekstu kilka razy, niż skupienie się nad nim przez dłuższy czas, ale tylko jednokrotnie. Powolne zapoznawanie się z tekstem często skłania do powracania do wcześniejszych fragmentów, aby odświeżyć informacje, potrzebne do zrozumienia kolejnego akapitu. W międzyczasie jednak traci się dotychczasowy wątek, co z kolei wpływa na obniżenie koncentracji i spadek efektywności nauki. Czytając prędko, można pominąć kilka wyrazów lub zdań, nie zagłębić się w wiele szczegółów, jednak zazwyczaj nie traci się orientacji w fabule. Wszelkie zaistniałe braki można nadrobić, zapoznając się z materiałem po raz kolejny. Wtedy też możliwe staje się odsianie istotnej wiedzę. Kolejne powtórki jedynie utrwalają zdobytą wiedzę.

 

Większość ludzi czyta w podobnym tempie, w jakim mówi, czyli poniżej 400 słów na minutę. Spowodowane jest to wokalizacją tekstu czytanego. Zazwyczaj daną treść odczytujemy w myślach (lub nawet po cichu, na głos) samemu sobie, aby należycie ją przyswoić. Pozbycie się wokalizacji jest bardzo trudne, jednak możliwe. Jeżeli uda się wyeliminować ten etap przejściowy między przeczytaniem a przyjęciem słowa, szybkość czytania znacznie się zwiększy, mogąc osiągać nawet kilka tysięcy słów na minutę.

 

Technika haków

Przydatna, jeżeli musisz zapamiętać dłuższą sekwencję cyfr, np. numer telefonu czy nr PESEL. Najważniejsze w niej jest skojarzenie danej cyfry z przypominającym ją przedmiotem, np. 2 przypomina kształtem łabędzia, a 8 bałwana. Jeżeli już opanujesz tych 10 prostych skojarzeń, wystarczy, że połączysz je z łańcuchową techniką skojarzeń. W ten sposób, w zgrabnej historii, zamkniesz nawet bardziej skomplikowane ciągi liczbowe. Technika ta jednak sprawdza się zwykle tylko w stosunku do liczb o ilości znaków nie większej niż 10. Inaczej powtórzenia tych samych symboli zaciemniają całość przekazu.

 

Oto najważniejsze techniki, które pozwolą skuteczniej rozprawiać się z przerażającymi czasem ilościami materiału do opanowania.

 

Krzysztof Andrulonis