Zrównoważony rozwój - Polska

Ostatnia aktualizacja 12/2012

Wymogi prawne

Artykuł 5 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej ujmuje zasadę zrównoważonego rozwoju, według której Państwo zapewnia ochronę środowiska kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju.

Konstytucja RP

Cele i priorytety ekologiczne wskazujące kierunek działań koniecznych dla zapewnienia właściwej ochrony środowiska naturalnego zostały określone w uchwalonych przez Sejm RP strategicznych dokumentach:

II Polityka Ekologiczna Państwa [749 KB]
Polityka Ekologiczna Państwa w latach 2009-2012 z perspektywą do roku 2016 [598 KB]

Minister Gospodarki, jako koordynator wdrażania strategii "Europa 2020" w Polsce, dokłada wszelkich starań, aby uwzględnić w polityce gospodarczej kwestie środowiskowe i społeczne.

Wysoki poziom zasobochłonności może być przeszkodą w rozwoju nowoczesnej i konkurencyjnej gospodarki, w związku z tym w Krajowym Programie Reform wskazano szereg działań wpisujących się w priorytet strategii "Europa 2020" dotyczący rozwoju zrównoważonego. Są to inwestycję w infrastrukturę ochrony środowiska, energetyczną i transportową oraz w zakresie rozwoju i wdrażania technologii środowiskowych. Inwestycje w nowoczesne i bardziej wydajne sieci przesyłowe, wspieranie wykorzystania odnawialnych źródeł energii, nowe regulacje w obszarze gospodarki wodno-ściekowej i w obszarze gospodarki odpadami mają na celu zmniejszenie energochłonności i zasobochłonności polskiej gospodarki. Planowane są także inwestycje transportowe zmierzające do ograniczenia negatywnego wpływu transportu na środowisko naturalne.

Podejmowane kroki wspierają rozwój gospodarki efektywniej korzystającej z zasobów, bardziej przyjaznej środowisku i bardziej konkurencyjnej. Przyczyniają się one do realizacji celu strategii "Europa 2020" w zakresie klimatu i energii oraz wpisują się w inicjatywę flagową - Europa efektywnie korzystająca z zasobów.

Społeczna odpowiedzialność biznesu (CSR)

Koncepcja CSR, uważana za odpowiedź biznesu na wyzwania związane ze zrównoważonym rozwojem, oparta jest na zasadach dobrowolności i dialogu między interesariuszami.

Podręcznik "Zrównoważony biznes"

Polski Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw, powołany Zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów Nr 38 z dnia 8 maja 2009 r., zajmuje się:

proponowaniem rozwiązań umożliwiających koordynację działań poszczególnych organów administracji publicznej w zakresie promocji oraz wprowadzania zasad CSR;
analizowaniem i wykorzystywaniem doświadczeń oraz upowszechnianiem dobrych praktyk w obszarze CSR z innych państw;
tworzeniem warunków do lepszej komunikacji i dialogu pomiędzy administracją, biznesem, partnerami społecznymi oraz organizacjami pozarządowymi w sprawach dotyczących CSR.
Polski Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw
Zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów Nr 38 z dnia 8 maja 2009 r. [75 KB]

Celem zapewnienia sprawnej realizacji zadań Zespołu, powołane zostały cztery grupy robocze ukierunkowane na system promowania CSR, odpowiedzialne inwestycje, zrównoważoną konsumpcję oraz CSR w edukacji. Zadaniem grup roboczych jest wypracowanie rekomendacji dla Zespołu, umożliwiających tworzenie warunków dla rozwoju CSR w polskich realiach gospodarczych Grupy robocze skupiają szerokie grono ekspertów zaangażowanych w promowanie koncepcji reprezentujących stronę rządową, organizacje pozarządowe, stowarzyszenia producentów i konsumentów, środowisko naukowe i akademickie oraz społeczeństwo.

Normy

Normy zarządzania jakością

Norma ISO 9001:2008 zawiera wymagania dotyczące systemów zarządzania jakością. Umożliwia wykazanie zdolności organizacji do ciągłego dostarczania wyrobów spełniających wymagania klienta oraz mających zastosowanie przepisów prawnych i innych, pozwalając organizacji na zwiększenie poziomu zadowolenia klienta. Może być stosowana do oceny - przez strony wewnętrzne i zewnętrzne łącznie z jednostkami certyfikującymi - zdolności organizacji do spełniania wymagań klientów, wymagań wynikających z przepisów oraz własnych wymagań organizacji. Jest podstawową normą dotyczącą zarządzania jakością.

Inne normy podstawowe opracowane w celu wspomagania organizacji we wdrażaniu i skutecznym funkcjonowaniu systemów zarządzania jakością to ISO 9000 i ISO 9004 oraz ISO 19011 (wytyczne auditowania systemów zarządzania).

ISO 9000:2005 opisuje podstawy systemów zarządzania jakością oraz definiuje podstawowe terminy dla systemów stosowane w tych normach. Odgrywa ważną rolę w rozumieniu i stosowaniu pozostałych norm z rodziny ISO 9000.

ISO 9004:2009 zawiera wytyczne, mające pomóc organizacji w osiągnięciu przez nią trwałego sukcesu w złożonym, wymagającym, ciągle zmieniającym się otoczeniu dzięki stosowaniu zarządzania jakością. Może być stosowana zarówno łącznie z ISO 9001 uzupełniając ISO 9001 - jak i samodzielnie.

Oprócz ww. norm rodzina ISO 9000 obejmuje również tzw. normy wspomagające (serii ISO 10000) dotyczące specyficznych zagadnień i elementów systemu zarządzania jakością, takich jak np. dokumentacja, szkolenie, aspekty ekonomiczne, zadowolenie klienta, zarządzanie pomiarami, metody statystyczne.

Wszystkie normy z rodziny ISO 9000, stanowiącej podstawę zarządzania jakością, wprowadzane są do Polskich Norm.

Normy zarządzania środowiskowego

System ekozarządzania i audytu EMAS jest wspólnotowym instrumentem pozwalającym organizacjom na dobrowolne dokonanie oceny swojego wpływu na środowisko i poprawę działalności prośrodowiskowej.

EMAS - Polska [1 MB]
Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska

Podstawowe wymagania i zasady funkcjonowania systemu EMAS w UE zdefiniowano w rozporządzeniu dopuszczającym dobrowolny udział organizacji w systemie EMAS we Wspólnocie.

Rozporządzenie w sprawie systemu EMAS we Wspólnocie [1 MB]

Odpowiednio skonstruowane i skutecznie wdrażane systemy zarządzania środowiskowego mogą przyczynić się do zmniejszenia kosztów produkcji, na przykład poprzez:

zmniejszenie wykorzystania energii i materiałów;
zmniejszenie wytwarzania odpadów;
uwzględnienie kwestii środowiskowych na etapie projektowania produktu;
budowanie pozytywnego wizerunku organizacji;
poprawę relacji wspólnotowych.

Normy zarządzania środowiskowego serii ISO 14000 stanowią pomoc dla organizacji w zarządzaniu wpływem ich działań, wyrobów i usług na środowisko oraz minimalizacji oddziaływania na środowisko i efektywnym wykorzystaniu dostępnych zasobów na każdym etapie działalności.

ISO 14001:2004 zawiera wymagania i wytyczne stosowania dotyczące systemów zarządzania środowiskowego, które są strategicznym narzędziem pozwalającym zmniejszyć wpływ organizacji na środowisko i które obejmują wszelkie kwestie związane zarówno z działaniami, jak i wyrobami i usługami organizacji. Wymagania normy mogą być obiektywnie auditowane dla celów certyfikacji lub zadeklarowania zgodności z normą.

Wytyczne dotyczące ustanowienia, wdrożenia, utrzymania i doskonalenia systemu zarządzania środowiskowego oraz jego koordynacji z innymi systemami zarządzania zawiera ISO 14004.

Obok wymagań i wytycznych dotyczących systemu zarządzania środowiskowego normy z serii ISO 14000 obejmują szereg innych norm pomocniczych, takich jak:

ISO 14031 dotycząca efektów działalności środowiskowej;
ISO 14063 dotycząca komunikacji;
ISO 14040 i ISO 14044 zawierające wytyczne i wymagania w zakresie oceny cyklu życia (LCA).

Metoda oceny cyklu życia bierze pod uwagę wszelkie czynniki, które mogą mieć potencjalnie wpływ na środowisko i zdrowie i które związane są z danym wyrobem lub procesem produkcji, pozwalając na przeanalizowanie, który z etapów produkcji niesie najwyższe ryzyko.

Seria ISO 14000 oprócz ww. norm zawiera również dokumenty odnoszące się do:

auditowania i badań związanych;
etykietowania środowiskowego;
aspektów środowiskowych w projektowaniu i rozwoju wyrobów;
gazów cieplarnianych;
śladu węglowego wyrobów.

Wszystkie normy z serii ISO 14000, stanowiącej podstawę zarządzania środowiskowego, wprowadzane są do Polskich Norm.

Normy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

Normy dotyczące zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy, serii PN-N-18000, wspomagają działania związane z poprawą stanu bezpieczeństwa pracy.

PN-N-18001:2004 zawiera wymagania dotyczące systemów zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy, umożliwiających spełnienie wymagań prawnych i innych, jak również zapewniających zdrowie i bezpieczeństwo pracowników i pozwalających na wprowadzanie ciągłych udoskonaleń. Wymagania te mogą być obiektywnie auditowane dla celów certyfikacji lub zadeklarowania zgodności z normą.

W skład serii norm PN-N-18000 wchodzą również:

PN-N-18004 zawierająca wytyczne i praktyczne wskazówki wspomagające wdrożenie zasad systemowego zarządzania w obszarze BHP w przedsiębiorstwie
PN-N-18002 zawierająca zawiera wytyczne postępowania przy przeprowadzaniu oceny ryzyka zawodowego
PN-N-18011 dotycząca audytowania

Prawo wymaga, aby firmy postępowały zgodnie z minimalnymi regułami społecznymi i środowiskowymi.

Procedury administracyjne

Norma dotycząca społecznej odpowiedzialności

PN-ISO 26000:2012 zawiera wytyczne dotyczące:

koncepcji, kontekstu, trendów i cech charakterystycznych społecznej odpowiedzialności;
zasad i praktyk związanych ze społeczną odpowiedzialnością ;
głównych obszarów i zagadnień związanych ze społeczną odpowiedzialnością;
integrowania, wdrażania i promowania zachowań odpowiedzialnych społecznie w całej organizacji oraz w obrębie jej strefy wpływów;
identyfikowania i angażowania interesariuszy;
komunikowania zobowiązań, efektów działań oraz innych informacji związanych z odpowiedzialnością społeczną

Ma zastosowanie do wszystkich organizacji niezależnie od formy własności, wielkości, rodzaju i lokalizacji. Nie ogranicza sie do społecznej odpowiedzialnosci biznesu (CSR).

Certyfikacja

Podmiot wprowadzający wyrób na rynek (producent, upoważniony przedstawiciel, importer lub dystrybutor) spotyka się często z potrzebą potwierdzenia zgodności wyrobu z wymaganiami określonymi w określonej specyfikacji odniesienia (np. normie, dyrektywie, rozporządzeniu lub innej specyfikacji wskazanej przez odbiorcę wyrobu).

Potrzeba potwierdzenia zgodności wynikająca z przepisów prawa (dyrektywa, rozporządzenie) powoduje konieczność przeprowadzenia certyfikacji obowiązkowej.

W przypadku certyfikacji obowiązkowej odpowiednie przepisy prawa regulują zakres podejmowanych działań oraz strony trzecie upoważnione do ich przeprowadzania, a także niezbędne kompetencje tych stron. Kompetencje stron trzecich są określone przepisami prawa (ustawowo) lub poprzez wymóg akredytacji. W Unii Europejskiej takimi przepisami prawa są rozporządzenia lub dyrektywy. W przypadku dyrektyw tzw. Nowego Podejścia potwierdzenie zgodności wyrobu z zasadniczymi wymaganiami określonymi w przepisach prawa związane jest z koniecznością przeprowadzenia przez podmiot oceny zgodności i umieszczenia na wyrobie oznakowania CE. W niektórych przypadkach ocena zgodności wymaga udziału strony trzeciej, czyli jednostki certyfikującej. W przepisach prawa może także wystąpić powołanie się na normy. W takim przypadku certyfikacja dotyczy zgodności z tymi normami.

Normy zawsze mogą stanowić skuteczne narzędzie służące wykazaniu zgodności z regulacjami na poziomie europejskim (dyrektywami implementowanymi przepisami prawa krajowego, rozporządzeniami Parlamentu Europejskiego obowiązującymi bezpośrednio w kraju członkowskim) oraz na poziomie krajowym. W przypadku dyrektyw Nowego Podejścia, zastosowanie normy zharmonizowanej daje producentowi/importerowi przywilej domniemania zgodności wyrobu z wymaganiami zasadniczymi dyrektywy.

Jeżeli produkt nie jest objęty harmonizacją, polskie prawo może wymagać wydania certyfikatu zgodności z normami przez upoważnioną do tego i wskazaną w przepisie jednostkę certyfikacyjną.

W przypadku wyrobów objętych obowiązkiem oznakowania CE stosuje się zasadę wzajemnego uznawania. Należy jednak pamiętać, że w przypadku materiałów budowlanych przepisy dotyczące wymaganych parametrów i zastosowań często różnią się w poszczególnych krajach UE.

Jeżeli uzyskanie certyfikatu zgodności z normami nie jest wymagane, możliwe jest zawarcie umowy pomiędzy dostawcą a odbiorcą w oparciu o prawo cywilne, zawierającej klauzulę wymagającą od dostawcy potwierdzenia zgodności wyrobu z dokumentem odniesienia (np. Polską Normą) za pomocą dobrowolnego certyfikatu wydanego przez stronę trzecią.

W przypadku certyfikacji dobrowolnej przez dostawcę wyrobu istnieje możliwość dobrowolnego zgłoszenia do certyfikacji i uzyskania certyfikatu zgodności z Polskimi Normami oraz prawa umieszczania na wyrobie znaku zgodności z tymi normami - Znaku PN (PN), przyznanego przez Polski Komitet Normalizacyjny.

Znak PN

Określenie Polska Norma odnosi się zarówno do normy krajowej, jak też każdego wdrożenia normy europejskiej (EN) czy też międzynarodowej (ISO, IEC) do zbioru norm krajowych. Znak PN, a także numer referencyjny Polskiej Normy, nie może zostać użyty w przypadku wyrobu, którego zgodność z Polską Normą deklaruje wyłącznie producent. Brak jest bowiem potwierdzenia przez Polski Komitet Normalizacyjny zgodności tego wyrobu z Polską Normą. .

Polski Komitet Normalizacyjny

Źródła informacji

Ministerstwo Gospodarki przygotowało we współpracy z Urzędem Zamówień Publicznych następujący dokument:

Nowe podejście do zamówień publicznych. Zamówienia publiczne a małe i średnie przedsiębiorstwa, innowacje i zrównoważony rozwój [1 MB]

Podręcznik "Zrównoważony biznes" zawiera informacje na temat narzędzi i praktyk CSR dostępnych dla polskiego sektora przedsiębiorstw. Pokazano w nim także szanse związane ze zrównoważonym rozwojem, wskazując na dziedziny, w których możliwe jest uzyskanie przewagi konkurencyjnej.

Przewodnik "Zrównoważony biznes"

Programy

Transformacja niskoemisyjna powinna być szansą na rozwój gospodarczy - to główne założenie prac nad Narodowym Programem Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej (NPRGN). Filozofią dokumentu jest zapewnienie korzyści ekonomicznych, społecznych i środowiskowych (zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju) płynących z działań zmniejszających emisje, osiąganych m.in. poprzez wzrost innowacyjności i wdrożenie nowych technologii, zmniejszenie energochłonności czy tworzenie nowych miejsc pracy, a w konsekwencji sprzyjających wzrostowi konkurencyjności gospodarki.

W tworzeniu dokumentu zdecydowano się na podejście oddolne (bottom-up), a zatem cel redukcyjny na 2050 r. nie został wyznaczony na początku prac, a będzie określony na podstawie identyfikacji i porównania różnych sfer ludzkiej aktywności, które nazwaliśmy obszarami mającymi potencjał w zakresie transformacji niskoemisyjnej. Z listy wszystkich obszarów wdrażane będą jednak jedynie te z nich, które w długiej perspektywie nie stanowią obciążenia dla gospodarki, a priorytet nadany będzie tym, które redukując emisję dodatkowo pobudzają wzrost gospodarczy.

Aby lista obszarów była możliwie najpełniejsza, Ministerstwo Gospodarki chce zaangażować w prace nad dokumentem wszystkich zainteresowanych. Na jesień 2012 r. zorganizowano za pośrednictwem portalu społecznościowego Facebook konkurs na najlepszy obszar. Obszary są oceniane zarówno przez użytkowników portalu, jak i przez ekspertów oraz nagradzane (ogłoszenie wyników: 5 grudnia 2012 r.). Biorąc udział w konkursie i zgłaszając swój pomysł na korzystną dla gospodarki redukcję emisji każdy mógł stać się autorem NPRGN. Zgodnie z logiką prac nad dokumentem najwyżej ocenione zostaną pomysły przyczyniające się równocześnie do redukcji emisji i wzrostu gospodarczego w naszym kraju.

Narodowy Program Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej

Program Ministerstwa Środowiska "Lider Polskiej Ekologii" nagradza firmy, które pomagają chronić środowisko i starają się rozwijać w sposób zrównoważony. Celem programu jest wyróżnienie przykładów sukcesu komercyjnego osiągniętego w sposób przyjazny dla środowiska.

Lider Polskiej Ekologii

Program "Czysty Biznes", organizowany przez Fundację Partnerstwo dla Środowiska, wyróżnia małe i średnie przedsiębiorstwa, które starają się chronić środowisko i które wdrażają w tym celu innowacyjne rozwiązania.

Program Czysty Biznes

Program Krajowej Izby Gospodarczej "Przedsiębiorstwo Fair Play" promuje firmy kierujące się zasadą odpowiedzialności społecznej.

Przedsiębiorstwo Fair Play

Przedsiębiorstwa planujące uzyskać oznaczenie ekologiczne w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko mogą uzyskać wsparcie finansowe.

Warunki uzyskania wsparcia finansowego

Program Wsparcia Zgodności Środowiskowej (ECAP) ma na celu:

zmniejszenie obciążeń administracyjnych MŚP;
promowanie wdrażania indywidualnie dopasowanych systemów zarządzania środowiskowego;
zasilenie pomocą finansową zrównoważonej produkcji w MŚP;
rozwój kompetencji i poprawę komunikacji, w tym dostępu do informacji.
Program Wsparcia Zgodności Środowiskowej dla MŚP

Ministerstwo Środowiska prowadzi akcję Praca na czysto, która ma na celu:

zaangażowanie pracowników oraz zarządów firm i urzędów w przeprowadzenie wewnętrznych akcji edukacyjnych promujących proekologiczne zachowania;
wyróżnienie najlepszych akcji edukacyjnych z zakresu ochrony środowiska w firmach i urzędach;

Misją Krajowego Centrum Wdrożeń Czystszej Produkcji jest promowanie systemów zarządzania środowiskowego, zarówno tych formalnych (ISO 14001, Europejski system ekozarządzania i audytu - EMAS) i nieformalnych (Czystsza Produkcja), oraz działania edukacyjne w tej dziedzinie.

Krajowe Centrum Wdrożeń Czystszej Produkcji

Sprawdź również przepisy w tej dziedzinie w:

Zrównoważony rozwój - Polska