Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ >
Ένα Σύνταγμα για την Ευρώπη
Εισαγωγή
-
Ιστορικό της διαδικασίας θέσπισης συντάγματος
Γένεση του Συντάγματος
Δομή της Συνταγματικής Συνθήκης
Τα βασικά επιτεύγματα
Η επικύρωση: το τελευταίο στάδιο
ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ ΘΕΣΠΙΣΗΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ
Στις 29 Οκτωβρίου 2004 οι είκοσι πέντε αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων υπέγραψαν στη Ρώμη τη Συνθήκη για τη θέσπιση Συντάγματος της Ευρώπης. Το Σύνταγμα αυτό αποτελούσε την κατάληξη μιας μακράς διαδικασίας ολοκλήρωσης, που σηματοδοτήθηκε τόσο από τη συνεχή εμβάθυνση της ολοκλήρωσης όσο και από τις διαδοχικές διευρύνσεις της Ένωσης.
Το πρώτο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο που εκλέχθηκε με άμεση καθολική ψηφοφορία ήταν αυτό που άνοιξε στην πράξη το διάλογο για την κατάρτιση ενός Συντάγματος της Ευρώπης. Στις 14 Φεβρουαρίου 1984 ενέκρινε με μεγάλη πλειοψηφία την έκθεση του Altiero Spinelli, που πρότεινε στο «σχέδιο Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση» μια ριζική μεταρρύθμιση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (ΕΚ).
Έκτοτε οι διαδοχικές Συνθήκες συνέβαλαν στην πρόοδο της ευρωπαϊκής οικοδόμησης επιφέροντας τις εξής καινοτομίες:
- Το πρώτο βήμα έγινε το 1987 με την υπογραφή της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης , που αποτέλεσε την πρώτη αναθεώρηση των Συνθηκών έπειτα από τη δεκαετία του πενήντα. Στόχος της εν λόγω Συνθήκης ήταν η ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς έως το 1992
- Το 1992 η Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Συνθήκη ΕΕ) που υπογράφηκε στο Μάαστριχ εγκαινίασε μια νέα εξέλιξη: θέσπιζε την Ευρωπαϊκή Ένωση με εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ) και με συνεργασία στον τομέα της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων (ΔΕΥ).
Με αυτό το θεμελιώδες βήμα η Ευρώπη άρχισε να μετασχηματίζεται, εξελισσόμενη από οικονομική κοινότητα σε πολιτική ένωση. Επιπλέον, η μεταρρύθμιση αυτή άνοιγε το δρόμο για την Οικονομική και Νομισματική Ένωση και το ευρώ.
- Η Συνθήκη του Aμστερνταμ , που υπογράφηκε το 1997, εμβάθυνε την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, κυρίως κατοχυρώνοντας επίσημα τις αρχές της ελευθερίας, της δημοκρατίας, του σεβασμού των δικαιωμάτων του ανθρώπου, δημιουργώντας τα πρώτα συστατικά μιας κοινής πολιτικής στον τομέα της ελευθερίας, της ασφάλειας και της δικαιοσύνης και εισαγάγοντας δύο νέους τομείς στο πεδίο των κοινοτικών αρμοδιοτήτων. Επίσης, δρομολόγηση τη μεταρρύθμιση των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων, κυρίως με την ενίσχυση του ρόλου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
- Αυτή ακριβώς τη μεταρρύθμιση των θεσμικών οργάνων, η οποία είχε καταστεί αναγκαία ενόψει της μεγαλύτερης διεύρυνσης στην ιστορία της Ένωσης προς τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, επέτρεψε η Συνθήκη της Νίκαιας , η οποία υπογράφηκε το 2001.
Το Σύνταγμα για την Ευρώπη εκπονήθηκε ως παράταση της διαδικασίας θεσμικών μεταρρυθμίσεων που ξεκίνησε με τη Συνθήκη της Νίκαιας.
[ Αρχή της σελίδας ]
Μετά την υπογραφή της Συνθήκης της Νίκαιας, το σύνολο του κοινοτικού δικαίου εδράζεται σε οκτώ Συνθήκες στις οποίες προστίθενται περισσότερα από πενήντα πρωτόκολλα και παραρτήματα. Οι προαναφερόμενες Συνθήκες δεν περιορίστηκαν μόνο στην τροποποίηση της αρχικής Συνθήκης ΕΚ αλλά οδήγησαν και σε νέα κείμενα που συνδυάστηκαν με την αρχική Συνθήκη. Η συνάθροιση των διαφορετικών αυτών Συνθηκών κατέστησε το ευρωπαϊκό οικοδόμημα όλο και πιο περίπλοκο και ελάχιστα κατανοητό στους Ευρωπαίους πολίτες.
Η Συνθήκη της Νίκαιας, οι τεχνικές προσαρμογές της οποίας δεν συνέβαλαν στην αποσαφήνιση της κατάστασης, άνοιξε το δρόμο για μια διαδικασία θεσμικής μεταρρύθμισης που κατέστη απολύτως αναγκαία. Έτσι, η δήλωση για το μέλλον της Ένωσης που επισυνάπτεται στην τελική πράξη της Διακυβερνητικής Διάσκεψης (ΔΚΔ) του 2000 παρουσιάζει λεπτομερώς τα στάδια που θα πρέπει να σημαδέψουν την πορεία προς μία νέα μεταρρυθμιστική Συνθήκη. Από αυτή τη δήλωση λοιπόν, συγκεκριμενοποιείται η πορεία προς το Σύνταγμα.
Κατά τη σύνοδό του στο Λάκεν τον Δεκέμβριο του 2001 το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο συγκάλεσε την Ευρωπαϊκή Συνέλευση. Αποστολή της Συνέλευσης ήταν να προετοιμάσει τη μεταρρύθμιση και να υποβάλει προτάσεις. Η επιλογή του προτύπου της Συνέλευσης σηματοδοτεί μια σημαντική αλλαγή πορείας όσον αφορά τις αναθεωρήσεις των Συνθηκών, εκφράζοντας τη βούληση να εγκαταλειφθούν οι συνεδριάσεις κεκλεισμένων των θυρών στις οποίες συμμετέχουν μόνον οι εκπρόσωποι των κυβερνήσεων.
Η Συνέλευση , που απαρτιζόταν από εκπροσώπους των κρατών μελών, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, των εθνικών κοινοβουλίων και της Επιτροπής, συνεδρίασε δημοσίως από το Φεβρουάριο του 2002 έως τον Ιούλιο του 2003. Πρότεινε να μεταρρυθμιστεί η ριζικά η Ένωση για να καταστεί πιο αποτελεσματική, πιο διαφανής, πιο κατανοητή και να προσεγγίσει περισσότερο τους πολίτες. Ο καρπός των εργασιών της, το σχέδιο Συνθήκης για τα θέσπιση Συντάγματος της Ευρώπης, αποτέλεσε τη βάση για τις διαπραγματεύσεις του ΔΚΔ της περιόδου 2003/2004 .
Η ΔΚΔ διεξήχθη από τον Οκτώβριο του 2003 έως τον Ιούνιο του 2004 και κατέληξε σε συμφωνία σχετικά με τη Συνθήκη για τη θέσπιση Συντάγματος της Ευρώπης. Σκοπός της εν λόγω Συνταγματικής Συνθήκης ήταν να αντικαταστήσει όλες τις Συνθήκες που καταρτίστηκαν την τελευταία πεντηκονταετία με εξαίρεση τη Συνθήκη Ευρατόμ.
[ Αρχή της σελίδας ]
Η ΔΟΜΗ ΗΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ
Η Συνθήκη Συντάγματος αποτελείται από τέσσερα μέρη. Επισημαίνουμε ότι δεν υπάρχει καμία ιεραρχία μεταξύ των διαφόρων μερών της Συνταγματικής Συνθήκης Έπειτα από έναν προοίμιο θεσμικού χαρακτήρα σχετικά με την ιστορία και τις κληρονομιές της Ευρώπης, καθώς και με τη βούληση για την ένωσή της, το Μέρος Ι είναι αφιερωμένο στις θεσμικές αρχές, τους στόχους και τις διατάξεις που διέπουν η νέα Ευρωπαϊκή Ένωση. Το Μέρος Ι, αποτελούμενο από εννέα τίτλους, περιέχει:
- τον ορισμό και τους στόχους της Ένωσης·
- τα θεμελιώδη δικαιώματα και την ιθαγένεια της Ένωσης·
- τις αρμοδιότητες της Ένωσης·
- τα όργανα της Ένωσης·
- την άσκηση των αρμοδιοτήτων της Ένωσης·
- τον δημοκρατικό βίο της Ένωσης·
- τα οικονομικά της Ένωσης·
- την Ένωση και το εγγύς περιβάλλον της·
- την ιδιότητα μέλους της Ένωσης.
Το Μέρος II της Συνταγματικής Συνθήκης περιλαμβάνει τα θεμελιώδη δικαιώματα. Το μέρος αυτό αποτελείται από επτά τίτλους των οποίων προηγείται ένα προοίμιο:
- αξιοπρέπεια·
- ελευθερίες·
- ισότητα·
- αλληλεγγύη·
- ιθαγένεια·
- δικαιοσύνη·
- γενικές διατάξεις.
Το Μέρος III αποτελείται από τις διατάξεις που αφορούν τις πολιτικές και τη λειτουργία της Ένωσης. Σε αυτό το μέρος περιλαμβάνονται οι εσωτερικές και εξωτερικές πολιτικές της Ένωσης, παραδείγματος χάρη οι διατάξεις που αφορούν την εσωτερική αγορά, την Οικονομική και Νομισματική Ένωση, το χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης, καθώς και η κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ) και οι διατάξεις σχετικά με τη λειτουργία των θεσμικών οργάνων. Το τρίτο αυτό μέρος αποτελείται επίσης από επτά τίτλους:
- διατάξεις γενικής εφαρμογής·
- απαγόρευση διακρίσεων και ιθαγένεια·
- εσωτερικές πολιτικές και δράσεις·
- σύνδεση υπερπόντιων χωρών και εδαφών·
- εξωτερική δράση της Ένωσης·
- η λειτουργία της Ένωσης·
- κοινές διατάξεις.
Το Μέρος IV περιλαμβάνει τις γενικές και τελικές διατάξεις της Συνταγματικής Συνθήκης, κυρίως τη θέση σε ισχύ, τη διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος και την κατάργηση των προηγούμενων Συνθηκών.
Στη Συνθήκη για τη θέσπιση Συντάγματος προσαρτήθηκαν ορισμένα πρωτόκολλα, συγκεκριμένα:
- το Πρωτόκολλο σχετικά με το ρόλο των εθνικών κοινοβουλίων στην Ευρωπαϊκή Ένωση·
- το Πρωτόκολλο σχετικά με την εφαρμογή των αρχών της επικουρικότητας και της αναλογικότητας·
- το Πρωτόκολλο σχετικά με την Ευρωομάδα·
- το Πρωτόκολλο για την τροποποίηση της Συνθήκης Ευρατόμ·
- το Πρωτόκολλο σχετικά με τις μεταβατικές διατάξεις όσον αφορά τα θεσμικά και λοιπά όργανα της Ένωσης·
Στην τελική πράξη της ΔΔ προσαρτήθηκαν επίσης πολλές δηλώσεις.
[ Αρχή της σελίδας ]
Στα πλαίσια της επιθυμίας για σαφήνεια, οι κύριες καινοτομίες που εισάγει η Συνταγματική Συνθήκη ενσωματώθηκαν σε τέσσερα κεφάλαια. Στη συνέχει παρατίθενται συνοπτικά.
Οι θεμελιώδεις αρχές της Ένωσης
- Καθορισμός των αξιών και των στόχων της Ένωσης , καθώς και των δικαιωμάτων των πολιτών χάρη στην ενσωμάτωση του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στο Σύνταγμα.
- Απόδοση ενιαίας νομικής προσωπικότητας στην Ένωση (συγχώνευση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης).
- Σαφής και σταθερός ορισμός των αρμοδιοτήτων (αποκλειστικές αρμοδιότητες, συντρέχουσες αρμοδιότητες και υποστηρικτικές αρμοδιότητες) και της κατανομής τους μεταξύ των κρατών μελών και της Ένωσης.
- Εφαρμογή ρήτρας εθελούσιας αποχώρησης που, για πρώτη φορά, παρέχει σε κάποιο κράτος μέλος τη δυνατότητα να αποχωρήσει από την Ένωση.
- Απλούστευση των μέσων δράσης της Ένωσης , μειώνοντας τον αριθμό τους από 15 σε 6 και απλούστευση της ορολογίας: καθιέρωση των όρων «ευρωπαϊκοί νόμοι» και «ευρωπαϊκοί νόμοι-πλαίσια».
- Ορισμός, για πρώτη φορά, των δημοκρατικών θεμελίων της Ένωσης και, μεταξύ αυτών, της συμμετοχικής δημοκρατίας, και θέσπιση πραγματικής δυνατότητας λαϊκής νομοθετικής πρωτοβουλίας.
Τα θεσμικά όργανα
- Νέα κατανομή των εδρών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου κατά τρόπο αντιστρόφως ανάλογο.
- Δημιουργία Επιτροπής μειωμένου αριθμού μελών από το 2014 , στην οποία ο αριθμός των επιτρόπων θα είναι ίσος με τα δύο τρίτα του αριθμού των κρατών μελών
- Επίσημη θεσμοθέτηση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου με επικεφαλής πρόεδρο εκλεγμένο για περίοδο δυόμισι ετών και συνεπώς κατάργηση της εκ περιτροπής προεδρίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.
- Θέσπιση της Επιτροπής μειωμένου μεγέθους από το 2014 , στην οποία ο αριθμός των επιτρόπων είναι ίσος με τα δύο τρίτα του αριθμού των κρατών μελών.
- Εκλογή του προέδρου της Επιτροπής από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με βάση πρόταση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.
- Διορισμός υπουργού Εξωτερικών που θα έχει τα καθήκοντα επιτρόπου εξωτερικών σχέσεων και Ύπατου Εκπροσώπου για θέματα κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας υπαγόμενου στο Συμβούλιο.
Διαδικασίες λήψης αποφάσεων
- Καθορισμός νέου συστήματος ειδικής πλειοψηφίας . Η ειδική πλειοψηφία επιτυγχάνεται με το 55% των κρατών μελών που αντιπροσωπεύουν το 65% του πληθυσμού της Ένωσης.
- Επέκταση της ψηφοφορίας με ειδική πλειοψηφία στο Συμβούλιο των Υπουργών για περίπου είκοσι υπάρχουσες νομικές βάσεις και δημιουργία είκοσι περίπου νέων νομικών βάσεων για τις οποίες θα ισχύει επίσης η ειδική πλειοψηφία .
- Η θέσπιση ευρωπαϊκών νόμων και νόμων-πλαίσια με κοινή ψηφοφορία του Ευρωπαϊκή Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου αποτελεί τον γενικό κανόνα ( συνήθης νομοθετική διαδικασία ).
- Θέσπιση μεταβατικών ρητρών που επιτρέπουν την περαιτέρω επέκταση της ψηφοφορίας με ειδική πλειοψηφία και τη μετάβαση σε μια συνήθη νομοθετική διαδικασία σύμφωνα με διευκολυμένη διαδικασία.
Πολιτικές της Ένωσης
- Βελτίωση του οικονομικού συντονισμού μεταξύ των κρατών μελών που έχουν υιοθετήσει το ευρώ και αναγνώριση του ανεπίσημου ρόλου της Ευρωομάδας.
- Εξάλειψη της διάρθρωσης σε πυλώνες: ο δεύτερος πυλώνας (κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας) και ο τρίτος (δικαιοσύνη και εσωτερικές υποθέσεις) που μέχρι σήμερα διέπονταν από τη διακυβερνητική μέθοδο, εφεξής κοινοτικοποιούνται.
- Ενίσχυση της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας με τη θέσπιση υπουργού Εξωτερικών της Ένωσης και σταδιακή χάραξη κοινής αμυντικής πολιτικής χάρη, μεταξύ άλλων, στη δημιουργία Ευρωπαϊκού Οργανισμού Εξοπλισμού, Έρευνας και Στρατιωτικών Δυνατοτήτων, και την εξουσιοδότηση για τη δημιουργία ενισχυμένων συνεργασιών στο εν λόγω τομέα.
- Εφαρμογή ενός πραγματικού χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης χάρη στην πρόβλεψη της εφαρμογής των κοινών πολιτικών ασύλου, μετανάστευσης και ελέγχου των εξωτερικών συνόρων καθώς και στον τομέα της δικαστικής και αστυνομικής συνεργασίας και χάρη στην ανάπτυξη των δράσεων της Europol και της Eurojust και στην πορεία προς μια Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.
[ Αρχή της σελίδας ]
Η ΕΠΙΚΥΡΩΣΗ: ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΣΤΑΔΙΟ
Για να τεθεί σε ισχύ η συνθήκη για τη θέσπιση Συντάγματος της Ευρώπης, έπρεπε να επικυρωθεί από όλα τα κράτη μέλη, με βάση τους ισχύοντες συνταγματικούς κανόνες τους, δηλαδή μέσω επικύρωσης από το κοινοβούλιο ή μέσω δημοψηφίσματος.
Το κείμενο του Συντάγματος προέβλεπε ότι η διαδικασία επικύρωσης θα διαρκούσε δύο χρόνια και ότι το Σύνταγμα θα ετίθετο σε ισχύ το αργότερο την 1η Νοεμβρίου 2006.
Εξαιτίας των δυσκολιών που αντιμετώπισαν ορισμένα κράτη μέλη όσον αφορά την επικύρωση, οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων αποφάσισαν, στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 16ης και 17ης Ιουνίου 2005, να δρομολογήσουν μια «περίοδο προβληματισμού» σχετικά με το μέλλον της Ευρώπης. Η περίοδος αυτή αναμενόταν να καταστήσει δυνατή τη διεξαγωγή μιας ευρείας συζήτησης με τους Ευρωπαίους πολίτες.
Κατά τη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 21ης και 22ας Ιουνίου 2007, οι Ευρωπαίοι ιθύνοντες κατέληξαν σε συμβιβασμό. Δόθηκε εντολή για τη σύγκληση μιας ΔΚΔ με σκοπό την οριστικοποίηση και την έκδοση μιας «μεταρρυθμιστικής συνθήκης» για την Ευρωπαϊκή Ένωση και όχι Συντάγματος. Το τελικό κείμενο της συνθήκης στο οποίο κατέληξε η ΔΚΔ εγκρίθηκε στη διάρκεια της άτυπης συνόδου κορυφής που πραγματοποιήθηκε στη Λισσαβόνα στις 18 και 19 Οκτωβρίου. Η Συνθήκη της Λισσαβόνας υπογράφηκε από τα κράτη μέλη στις 13 Δεκεμβρίου 2007.
[ Αρχή της σελίδας ] [ Επόμενο δελτίο ] [ Περίληψη ]
Τα εν λόγω δελτία δεν δεσμεύουν νομικά την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, δεν καλύπτουν διεξοδικά όλους τους τομείς και δεν ερμηνεύουν το κείμενο του Συντάγματος.