Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ

Οι θεμελιώδεις αρχές της Ένωσης: Ταξινόμηση και άσκηση των αρμοδιοτήτων

Εισαγωγή
Οι γενικές αρχές
Οι διάφορες κατηγορίες αρμοδιοτήτων
Άσκηση των αρμοδιοτήτων : έλεγχος και ευελιξία
Ανακεφαλαιωτικός πίνακας

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Στο Σύνταγμα διευκρινίζεται η κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) και των κρατών μελών και περιγράφονται οι αρχές που διέπουν αυτήν την κατανομή καθώς και οι διάφορες κατηγορίες των αρμοδιοτήτων σε ένα ειδικό τίτλο.
Η έλλειψη σαφήνειας και διευκρίνισης στην τρέχουσα οριοθέτηση των αρμοδιοτήτων είχε ως συνέπεια τρία σημαντικά προβλήματα που αποτέλεσαν το κίνητρο για την αλλαγή αυτή:

οι πολίτες της Ένωσης παραπονιούνται ότι δεν καταλαβαίνουν «ποιος κάνει τι» στο πλαίσιο της Ένωσης·
η ΕΕ έχει την τάση να νομοθετεί, καταπατώντας τις αρμοδιότητες των κρατών μελών, είτε σε τομείς στους οποίους δεν αρμόζει ή νομοθετεί με υπερβολικά λεπτομερή τρόπο·
οι έλεγχοι για τη διασφάλιση της τήρησης της οριοθέτησης των αρμοδιοτήτων, και συγκεκριμένα της αρχής της επικουρικότητας, δεν είναι πάντα οι καλύτεροι.

Στη γενική ταξινόμηση των αρμοδιοτήτων που ορίζονται στο άρθρο I-12 του Συντάγματος διαχωρίζονται τρεις κατηγορίες αρμοδιοτήτων, δηλ. οι αποκλειστικές αρμοδιότητες, οι συντρέχουσες αρμοδιότητες και οι αρμοδιότητες υποστηρικτικής, συντονιστικής και συμπληρωματικής δράσης. Επιπλέον, στο Σύνταγμα υπενθυμίζεται ότι η Ένωση έχει την αρμοδιότητα να εξασφαλίζει το συντονισμό των οικονομικών πολιτικών και των πολιτικών απασχόλησης, καθώς και την αρμοδιότητα που της επιτρέπει να καθορίζει και να θέτει σε εφαρμογή μια κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ).
Εξάλλου, στο Σύνταγμα διατηρείται μια ρήτρα ευελιξίας που επιτρέπει στην Ένωση να αναλάβει δράση, αν φαίνεται αναγκαία, εκτός του πλαισίου των αρμοδιοτήτων που της έχουν ανατεθεί. Επίσης, ενισχύεται ο έλεγχος της τήρησης της οριοθέτησης των αρμοδιοτήτων.
Τέλος, πρέπει να σημειωθεί ότι στην ουσία οι τροποποιήσεις είναι ελάχιστες και οι προσαρμογές των αρμοδιοτήτων (μεταφορά αρμοδιοτήτων) είναι σχεδόν ανύπαρκτες.

[ Αρχή της σελίδας ]

ΟΙ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ

Η συνταγματική συνθήκη περιλαμβάνει στο άρθρο I-11 τη βασική αρχή της ανάθεσης αρμοδιοτήτων δυνάμει της οποίας η Ένωση ενεργεί εντός των ορίων των αρμοδιοτήτων που της ανατίθενται για την επίτευξη των στόχων που ορίζει το Σύνταγμα. Το κείμενο του Συντάγματος προσθέτει ρητώς στο ίδιο άρθρο ότι «κάθε αρμοδιότητα η οποία δεν ανατίθεται στην Ένωση στο πλαίσιο του Συντάγματος ανήκει στα κράτη μέλη».

Η κύρια καινοτομία που εισάγει το Σύνταγμα συνίσταται στην ενσωμάτωση των διαφορετικών υφιστάμενων κατηγοριών αρμοδιοτήτων στο ιδρυτικό κείμενο της Ένωσης, κάτι που δεν είχε συμβεί ποτέ πριν με τις προηγούμενες συνθήκες. Πρέπει να υπενθυμιστεί επίσης ότι το Δικαστήριο, στα πλαίσια της νομολογίας του, έχει χαράξει το περίγραμμα μιας τέτοιας ταξινόμησης, επιτρέποντας τον διαχωρισμό τριών κατηγοριών αρμοδιοτήτων (αποκλειστικές, συντρέχουσες και συμπληρωματικές).

Εξάλλου, προτιμήθηκε η μέθοδος της καθ' ύλην ανάθεσης των αρμοδιοτήτων, η οποία συνίσταται στον ακρινή καθορισμό των ενεργειών που πρέπει να διεξάγει η Ένωση, δηλ. η συνταγματική συνθήκη περιέχει κατάλογο αρμοδιοτήτων. Αυτό επιτρέπει τη διευκρίνιση στο βαθμό όπου οι υφιστάμενες συνθήκες καθορίζουν τις νομοθετικές αρμοδιότητες της Ένωσης είτε βάσει των προς επίτευξη στόχων ή ανά θέμα, γεγονός που περιπλέκει την κατανόηση του συνόλου. Ωστόσο, αυτή η βελτίωση πρέπει να διαφοροποιηθεί από το γεγονός ότι στο άρθρο I-12 διευκρινίζεται ότι «η έκταση και οι διαδικασίες άσκησης των αρμοδιοτήτων της Ένωσης καθορίζονται από τις ειδικές για κάθε τομέα διατάξεις οι οποίες προβλέπονται στο Μέρος ΙΙΙ». Με τη διάταξη αυτή καθίσταται δυνατή η διατήρηση μιας μορφής ευελιξίας αλλά μειώνεται η χρησιμότητα της ταξινόμησης εφόσον θα χρειάζεται πάντα η ανάλυση των διατάξεων του μέρους ΙΙΙ για να γίνει σαφώς κατανοητό το «ποιος κάνει τι».

Μεταξύ των γενικών αρχών σχετικά με τις αρμοδιότητες, πρέπει επίσης να αναφερθεί το άρθρο Ι-6 που είναι αφιερωμένο στο δίκαιο της Ένωσης. Το άρθρο αυτό αναφέρεται για πρώτη φορά στις συνθήκες η αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης έναντι του δικαίου των κρατών μελών κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων που της έχουν ανατεθεί. Αυτό αποτελεί σημαντική καινοτομία στο βαθμό που η επικύρωση αυτής της αρχής από το Δικαστήριο, μέσω της γνωστής του απόφασης Costa κατά ENEL το 1964, δεν είχε μεταφερθεί συγκεκριμένα έως τότε στο πρωτογενές δίκαιο της Ένωσης.

[ Αρχή της σελίδας ]

ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΩΝ

Τα άρθρα I-12 έως I-17 περιλαμβάνουν με λεπτομέρειες τις κατηγορίες αρμοδιοτήτων:

Αποκλειστικές αρμοδιότητες (άρθρο I-13)
Η Ένωση διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα σε ένα συγκεκριμένο τομέα όταν μόνον αυτή δύναται να νομοθετεί και να εκδίδει νομικά δεσμευτικές πράξεις. Αποκλείεται κάθε παρέμβαση από τα κράτη μέλη στους εν λόγω τομείς, εκτός αν εξουσιοδοτηθούν προς τούτο από την Ένωση ή για να θέσουν σε εφαρμογή τις πράξεις της Ένωσης. Το άρθρο I-13 παραθέτει λεπτομερώς τους τομείς στους οποίους η Ένωση διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα. Οι τομείς αυτοί δεν έχουν αλλάξει σε σύγκριση με τους υφιστάμενους τομείς.
Συντρέχουσες αρμοδιότητες (άρθρο I-14)
Σε αυτήν την περίπτωση, τα κράτη μέλη και η Ένωση έχουν την εξουσία να νομοθετούν και να εκδίδουν νομικά δεσμευτικές πράξεις σε ένα συγκεκριμένο τομέα. Τα κράτη μέλη ασκούν τις αρμοδιότητές τους στο βαθμό που η Ένωση δεν έχει ασκήσει τη δική της ή αποφάσισε να παύσει να την ασκεί. Πρόκειται στην περίπτωση αυτή για την επικύρωση της νομολογίας σχετικά με το θέμα της προτεραιότητας. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει η πλειονότητα των αρμοδιοτήτων της Ένωσης. Το άρθρο I-14 παραθέτει ενδεικτικό κατάλογο των τομέων συντρεχουσών αρμοδιοτήτων οι οποίοι, με κάποιες προσθήκες σε ορισμένους τομείς όπως είναι ο χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης, αντιστοιχούν στους υφιστάμενους τομείς. Επιπλέον, στο εν λόγω άρθρο περιλαμβάνονται ορισμένες αρμοδιότητες οι οποίες έως εκείνη τη στιγμή ανήκαν στις παράλληλες αρμοδιότητες. Πρόκειται για τους τομείς της έρευνας, της τεχνολογικής ανάπτυξης, του διαστήματος, της αναπτυξιακής συνεργασίας και της ανθρωπιστικής βοήθειας. Ωστόσο, στους τομείς αυτούς δεν ισχύει η προτεραιότητα, επειδή τα κράτη μέλη μπορούν να συνεχίσουν να ασκούν τις αρμοδιότητές τους παράλληλα με την Ένωση ακόμη και όταν η Ένωση ασκεί τις δικές της στους εν λόγω τομείς.
Υποστηρικτικές, συντονιστικές και συμπληρωματικές αρμοδιότητες (άρθρο I-17)
Σε ορισμένους τομείς και υπό τους όρους που προβλέπει το Σύνταγμα, η Ένωση είναι αρμόδια να εκτελεί δράσεις για την υποστήριξη, το συντονισμό ή τη συμπλήρωση της δράσης των κρατών μελών, χωρίς ωστόσο να αντικαθιστά την αρμοδιότητά τους σε αυτούς τους τομείς. Αυτή η υποστήριξη πραγματοποιείται ουσιαστικά μέσω χρηματοδοτικών παρεμβάσεων. Οι νομικά δεσμευτικές πράξεις που μπορούν να θεσπίζονται από την Ένωση σε αυτό το πλαίσιο δεν μπορούν να επιφέρουν εναρμόνιση των νομοθετικών και κανονιστικών διατάξεων των κρατών μελών. Οι σχετικοί τομείς ανά κατηγορία αρμοδιοτήτων απαριθμούνται αναλυτικά στο άρθρο Ι-17. Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η εξήγηση της αρμοδιότητας της Ένωσης στους τομείς του αθλητισμού, της διοικητικής συνεργασίας, του τουρισμού και της προστασίας των πολιτών αποτελεί καινοτομία.

Εκτός από τη νέα αυτή κατηγορία, πρέπει να υπενθυμιστεί ότι είναι πάντα δυνατή η άσκηση των αρμοδιοτήτων από περιορισμένο αριθμό κρατών μελών χάρη στο μηχανισμό των ενισχυμένων συνεργασιών. Συνεπώς, το άρθρο I-44 διευκρινίζει ότι τα κράτη μέλη που το επιθυμούν μπορούν να καθιερώσουν μεταξύ τους ενισχυμένη συνεργασία στα πλαίσια των μη αποκλειστικών αρμοδιοτήτων της Ένωσης. Οι διατάξεις του Συντάγματος που αφορούν την ενισχυμένη συνεργασία είναι ουσιαστικά ανάλογες με τις σημερινές διατάξεις που προβλέπονται στη Συνθήκη ΕΕ. Οι κυριότερες αλλαγές αφορούν τα τρία ακόλουθα σημεία: εξάλειψη των περιορισμών στον τομέα της ΚΕΠΠΑ και των κανόνων ad hoc για την αστυνομική και δικαστική συνεργασία στον ποινικό τομέα, δυνατότητα μετάβασης στο πλαίσιο μιας ενισχυμένης συνεργασίας από την ομοφωνία στην ειδική πλειοψηφία ή από μια ειδική νομοθετική διαδικασία σε μια κανονική νομοθετική διαδικασία και τροποποίηση του ελάχιστου ορίου συμμετεχόντων κρατών μελών που ανέρχεται πλέον στο ένα τρίτο των κρατών μελών έναντι των οκτώ που ισχύει σήμερα.

[ Αρχή της σελίδας ]

ΑΣΚΗΣΗ ΤΩΝ ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΩΝ: ΕΛΕΓΧΟΣ ΚΑΙ ΕΥΕΛΙΞΙΑ

Το άρθρο I-11 υπενθυμίζει ότι η άσκηση των δραστηριοτήτων της Ένωσης δεν διέπεται μόνον από την αρχή της ανάθεσης αλλά επίσης και από τις αρχές της επικουρικότητας και της αναλογικότητας.
Στη συνταγματική συνθήκη ενισχύονται οι έλεγχοι προκειμένου να εξασφαλίζεται η τήρηση της οριοθέτησης των αρμοδιοτήτων και κυρίως της αρχής της επικουρικότητας , χάρη στην εμπλοκή των εθνικών κοινοβουλίων. Με το πρωτόκολλο σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας και της αναλογικότητας τίθεται σε εφαρμογή σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης, στο οποίο εμπλέκονται πολύ στενά και τα κοινοβούλια αυτά.

Για τη διατήρηση συγκεκριμένου βαθμού ευελιξίας στο σύστημα κατανομής των αρμοδιοτήτων, μια ρήτρα επιτρέπει στην Ένωση να αναλάβει δράση, εάν απαιτείται δράση σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης για την επίτευξη κάποιου εκ των στόχων που ορίζει το Σύνταγμα, πέρα από τις αρμοδιότητες που ανατίθενται στην Ένωση.

Η συγκεκριμένη διάταξη που περιλαμβάνεται στο άρθρο I- 18 περιέχει την ουσία του άρθρου 308 της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και εξακολουθεί να υπόκειται στην ομοφωνία. Το πεδίο εφαρμογής της δεν αφορά πλέον μόνον τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς αλλά έχει επεκταθεί στις πολιτικές που περιλαμβάνονται στο Μέρος ΙΙΙ του Συντάγματος. Όσον αφορά τη διαδικασία, δεν αρκεί πλέον να γνωμοδοτεί το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αλλά κάθε μέτρο πρέπει επίσης να εγκρίνεται από αυτό.
Το άρθρο I-18 υπενθυμίζει επίσης ότι η Επιτροπή πρέπει να ενημερώνει τα εθνικά κοινοβούλια σχετικά με τις προτάσεις που βασίζονται στη χρήση της ρήτρας ευελιξίας προκειμένου να μπορούν να ελέγχουν την τήρηση της εφαρμογής της αρχής της επικουρικότητας.

[ Αρχή της σελίδας ]

ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ

Άρθρα	Θέμα	Παρατηρήσεις
Άρθρα I-11 έως I-18	Οι αρμοδιότητες της Ένωσης	-
Άρθρο I-6	Υπεροχή και άμεση επίδραση του κοινοτικού δικαίου	Νέα διάταξη
Άρθρο I-11	Η αρχή της ανάθεσης αρμοδιοτήτων, της επικουρικότητας και της αναλογικότητας	-
Άρθρο Ι-12	Κατηγορίες αρμοδιοτήτων	Νέα διάταξη
Άρθρο I-13	Αποκλειστικές αρμοδιότητες
Άρθρο I-14	Συντρέχουσες αρμοδιότητες
Άρθρο I-17	Αρμοδιότητες υποστηρικτικής, συντονιστικής ή συμπληρωματικής δράσης
Άρθρο I-18	Ρήτρα ευελιξίας	-
Άρθρο I-44	Ενισχυμένες συνεργασίες	-

[ Αρχή της σελίδας ] [ Προηγούμενη σελίδα ] [ Επόμενη σελίδα ] [ Περίληψη ]

Τα δελτία αυτά δεν δεσμεύουν νομικά την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, δεν καλύπτουν διεξοδικά όλους τους τομείς και δεν ερμηνεύουν το κείμενο του Συντάγματος.