Η ταχεία, αποτελεσματική και φθηνή μεταφορά ατόμων και εμπορευμάτων αποτελεί κεντρική συνιστώσα του στόχου της ΕΕ για δυναμική οικονομία και κοινωνική συνοχή. Ο τομέας των μεταφορών παράγει το 10% του πλούτου της ΕΕ ως ποσοστό του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος (ΑΕΠ) και εξασφαλίζει περισσότερες από δέκα εκατομμύρια θέσεις εργασίας.
Η συνεχής αύξηση της κινητικότητας ασκεί σοβαρές πιέσεις στα συστήματα μεταφορών, με αποτέλεσμα να δημιουργείται συμφόρηση, ιδίως στην οδική κυκλοφορία και τις αεροπορικές μεταφορές, γεγονός που μειώνει την οικονομική αποδοτικότητα και αυξάνει την κατανάλωση καυσίμων και τη ρύπανση.
Οι εσωτερικές πλωτές οδοί δεν αξιοποιούνται επαρκώς στην Ευρώπη.
Ανάγκη για κοινή δράση
Αν και πολλές πτυχές της πολιτικής των μεταφορών εμπίπτουν στην αρμοδιότητα των εθνικών κυβερνήσεων, θα ήταν σκόπιμο η ενιαία ευρωπαϊκή αγορά να έχει ενιαία υποδομή μεταφορών. Γι’ αυτό το λόγο, η ΕΕ άνοιξε τις εθνικές της αγορές μεταφορών στον ανταγωνισμό, ιδίως τις αγορές οδικών και αεροπορικών μεταφορών και, σε μικρότερο βαθμό, σιδηροδρομικών μεταφορών.
Κατόπιν τούτου, τα φορτηγά μπορούν να εκτελούν μεταφορές σε χώρες εκτός της δικής τους και να μην επιστρέφουν άδεια από διεθνείς διαδρομές. Το 2003, χάρη σε μια πρώτη δέσμη μέτρων ελευθέρωσης άνοιξε στον ανταγωνισμό το 70-80% περίπου των σιδηροδρομικών εμπορευματικών μεταφορών μεγάλων αποστάσεων.
Η ελευθέρωση των αεροπορικών μεταφορών είχε ως αποτέλεσμα να αυξηθεί ο ανταγωνισμός, να μειωθούν οι ναύλοι και να αυξηθεί ο αριθμός των συνδέσεων μεταξύ κρατών μελών. Μετά από πολύχρονες διαπραγματεύσεις, επιτεύχθηκε το 2007 συμφωνία μεταξύ ΕΕ και ΗΠΑ, γνωστή ως συμφωνία «ανοικτοί ουρανοί», βάσει της οποίας όλοι οι αερομεταφορείς της ΕΕ μπορούν να πετούν από οποιονδήποτε αερολιμένα της ΕΕ σε οποιαδήποτε πόλη των ΗΠΑ. Η συμφωνία αυτή πιστεύεται ότι θα επεκτείνει τα οφέλη της ευρωπαϊκής ελευθέρωσης και στις υπερατλαντικές μεταφορές.
Η ΕΕ προωθεί επίσης μεγάλα έργα υποδομής στον τομέα των μεταφορών, τα αποκαλούμενα διευρωπαϊκά δίκτυα (ΤΕΝ). Στα έργα προτεραιότητας συγκαταλέγονται τα εξής:
- η εξάλειψη των σημείων συμφόρησης στις κύριες εσωτερικές πλωτές οδούς ανατολής-δύσης που συνδέουν τον Ρήνο, τον Μάιν και τον Δούναβη•
- ένα πρόγραμμα ρύθμισης της κυκλοφορίας στις ακτοπλοϊκές γραμμές πυκνής κυκλοφορίας στα παράκτια της ΕΕ•
- αναβαθμίσεις των σιδηροδρόμων στους άξονες βορρά-νότου και ανατολής-δύσης.
Το Λονδίνο ήταν η πρώτη πρωτεύουσα που επέβαλε τέλη στους οδηγούς οχημάτων που εισέρχονται στο κέντρο της πόλης.
Εξισορροπητικά μέτρα
Η απελευθέρωση δεν μπορεί να λύσει, από μόνη της, πολλά βαθιά ριζωμένα προβλήματα. Τέτοια προβλήματα είναι το σαφές προβάδισμα των οδικών έναντι των άλλων μορφών μεταφορών, η ρύπανση και ο κατακερματισμός των συστημάτων μεταφορών, καθώς και η ύπαρξη λιγοστών συνδέσεων με απόμακρες περιοχές και μεταξύ εθνικών δικτύων.
Το 44% του συνόλου των μεταφερόμενων εμπορευμάτων στην ΕΕ διακινείται οδικώς, έναντι 39% που αντιστοιχεί στις θαλάσσιες μεταφορές μικρών αποστάσεων, 10% στις σιδηροδρομικές μεταφορές και 3% στην εσωτερική ναυσιπλοΐα. Οι οδικές μετακινήσεις κυριαρχούν στην περίπτωση των επιβατικών μεταφορών (ως επί το πλείστον ταξίδια με αυτοκίνητο) και αντιπροσωπεύουν το 81% έναντι του 6% των σιδηροδρομικών και του 8% των αεροπορικών μετακινήσεων. Η στροφή των εμπορευματικών και επιβατικών μεταφορών από τα οδικά μέσα σε λιγότερο ρυπογόνα μέσα είναι απαραίτητη προϋπόθεση για μια βιώσιμη πολιτική μεταφορών. Μια άλλη προτεραιότητα θα αποτελέσει επίσης η ενοποίηση των διαφόρων μέσων μεταφοράς με τον συνδυασμό οδικών-σιδηροδρομικών, θαλάσσιων-σιδηροδρομικών ή σιδηροδρομικών-αεροπορικών μεταφορών.
Καθιερώνεται επίσης σύστημα επιβολής τελών συμφόρησης, σύμφωνα με το οποίο οι χρήστες πληρώνουν για να έχουν πρόσβαση σε οδικές και αεροπορικές υποδομές, οι οποίες δεν επαρκούν για όλους. Ένα παράδειγμα είναι σύστημα διοδίων, όπως αυτό που άρχισε να ισχύει το 2003 στο Λονδίνο, όπου εισπράττονται διόδια από τους αυτοκινητιστές που εισέρχονται στο κέντρο μικρών και μεγάλων πόλεων.
Σε μια δημοκρατική οικονομία της αγοράς, η στροφή από τις οδικές προς τις σιδηροδρομικές μεταφορές, αν και επιθυμητή, δεν είναι δυνατό να επιβληθεί από τις εθνικές κυβερνήσεις ή την ΕΕ. Θα πρέπει να επιτευχθεί μέσω της παροχής κινήτρων, όπως, ειδικών επενδύσεων σε άλλα μεταφορικά μέσα, ώστε αυτά να απορροφήσουν την πλεονάζουσα κυκλοφορία, και τιμολογήσεων που αντικατοπτρίζουν το πραγματικό κόστος της χρήσης του οδικού δικτύου και που ενθαρρύνουν την ομαλή στροφή από τις οδικές σε άλλες μορφές μεταφορών. Στόχος είναι να γίνει στροφή από την οδική στη σιδηροδρομική μεταφορά εμπορευμάτων και επιβατών και να αντικατασταθούν ορισμένες επιβατικές αεροπορικές συνδέσεις μικρών αποστάσεων από σιδηροδρομικές συνδέσεις.
Οι σιδηρόδρομοι είναι ο πρώτος στόχος. Η μέση ταχύτητα μιας εμπορευματικής αμαξοστοιχίας είναι 18 χιλιόμετρα την ώρα. Πρέπει λοιπόν να αυξηθεί η ταχύτητα και το επίπεδο εξυπηρέτησης των σιδηροδρομικών μεταφορών ώστε να μπορούν αυτές να προσελκύσουν εμπορευματικές μεταφορές που πραγματοποιούνται οδικώς.
Ο ρυπαίνων πληρώνει
Ο τομέας των μεταφορών, κυρίως τα οδικά οχήματα, ευθύνεται για το 28% των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα (CO2), του κυριότερου από τα αέρια που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου στην ΕΕ. Λαμβάνονται τώρα μέτρα σχετικά με τη βελτίωση της απόδοσης των καυσίμων και τη μείωση των ορίων για τις εκπομπές CO2 από τα αυτοκίνητα.
Λόγω των πολλών παράκτιων περιοχών και του κινδύνου από τις πετρελαιοκηλίδες, η Ευρωπαϊκή Ένωση θεσπίζει αυστηρότερες ρυθμίσεις όσον αφορά την ασφάλεια στη θάλασσα, που θα προβλέπουν αυστηρότερες επιθεωρήσεις των σκαφών, κυρώσεις για τη ρύπανση λόγω σοβαρής αμέλειας και επίσπευση της σταδιακής κατάργησης των δεξαμενοπλοίων μονού κύτους.
Σχέδιο δράσης
Το 2001, η Επιτροπή εξέδωσε ένα δεκαετές σχέδιο δράσης για τον τομέα των μεταφορών. Σύμφωνα με την ενδιάμεση αναθεώρηση του 2006, το σχέδιο δράσης θα πρέπει τώρα να εστιαστεί στην αύξηση της ανταγωνιστικότητας των σιδηροδρόμων, στη θέσπιση πολιτικής για τους λιμένες, στην ανάπτυξη ευφυών συστημάτων μεταφορών, στην επιβολή τελών για τη χρήση των υποδομών, στην παραγωγή περισσότερων βιοκαυσίμων και στην αναζήτηση τρόπων περιορισμού της κυκλοφοριακής συμφόρησης στα αστικά κέντρα
