Justitie
U kunt in het grootste deel van de EU reizen zonder paspoort en zonder aan de grenzen te stoppen.
In een Europa met open grenzen gaan steeds meer mensen in andere EU-landen wonen, werken en winkelen. De EU wil het leven voor deze mensen makkelijker maken door een Europese rechtsruimte te scheppen. Het doel is praktische oplossingen voor grensoverschrijdende problemen te bieden. Zo kunnen burgers op hun gemak door de EU reizen en optimaal gebruikmaken van de interne markt.
Grondrechten voor iedereen
De EU is gebaseerd op respect voor de mensenrechten, de democratie en de rechtsstaat. In het Handvest van de grondrechten 
zijn alle persoonlijke, politieke, economische en maatschappelijke rechten van de EU-burger vastgelegd. Het Europees Bureau voor de grondrechten (FRA)
helpt de beleidsmakers bij het opstellen van nieuwe wetgeving en geeft voorlichting over grondrechten.
De EU treedt namens de EU-burgers op en biedt bescherming tegen discriminatie op grond van ras, etnische afkomst, geloofsovertuiging, handicap, leeftijd of seksuele voorkeur. Nu internet alomtegenwoordig is, zet de EU zich in voor de bescherming van persoonsgegevens.
Samenwerking tussen gerechtelijke autoriteiten
De autoriteiten in de EU werken samen in de strijd tegen de grensoverschrijdende criminaliteit.
Als mensen vrij in de EU mogen rondreizen, is het belangrijk dat zij overal toegang hebben tot het rechtsstelsel of (in het geval van criminelen) dat zij hun berechting of straf niet kunnen ontlopen.
De EU-landen werken nauw samen op het gebied van justitie om ervoor te zorgen dat vonnissen uit één EU-land ook in de andere worden erkend en uitgevoerd. Dat is met name van belang in civiele procedures die betrekking hebben op echtscheiding, voogdij, alimentatie, faillissementen en schulden, wanneer de betrokkenen in verschillende landen wonen.
Ter ondersteuning van de strijd tegen serieuze misdaad zoals corruptie, drugshandel en terrorisme heeft de EU het Europees Justitieel Netwerk opgericht.
Het Europees aanhoudingsbevel vervangt de oude, langdurige uitleveringsprocedures en zorgt ervoor dat verdachten of veroordeelde criminelen die naar het buitenland zijn gevlucht snel kunnen worden teruggebracht naar het land waar zij berecht zijn of zullen worden.
Binnenlandse zaken
Dankzij het binnenlands beleid kunnen burgers onbelemmerd en veilig in de hele EU reizen, wonen en werken. Het ontbreken van grenscontroles binnen de EU vereist een gezamenlijke aanpak van asiel- en migratiezaken, controle van de buitengrenzen en zaken die met de binnenlandse veiligheid te maken hebben.
Asiel- en immigratiebeleid
Nu steeds meer mensen naar de EU komen om te ontsnappen aan oorlog, vervolging of natuurrampen, of om een betere toekomst op te bouwen, werken de EU-landen aan gemeenschappelijke oplossingen voor de problemen die daardoor ontstaan.
Er zijn minimumnormen en -procedures voor asielzoekers , om degenen die het nodig hebben te beschermen en misbruik te voorkomen. Zo is bepaald hoe en waar een asielverzoek moet worden behandeld, wat de status is van personen die asiel hebben aangevraagd, aan wie asiel is verleend en welke verantwoordelijkheid de nationale autoriteiten hebben bij het naleven van deze regels.
De EU-leiders zijn ook bezig met een gemeenschappelijk, uitgebalanceerd en omvangrijk EU-immigratiebeleid om gebruik te maken van de voordelen van immigratie voor de Europese economie en maatschappij, en tegelijkertijd illegale immigratie aan te pakken. Het doel is is in te spelen op de behoeften en prioriteiten van alle EU-landen en de integratie van immigranten van buiten de EU in hun gastland te bevorderen.
Daarnaast wil de EU partnerschappen aangaan met landen waar veel immigranten vandaan komen of doorheen reizen om de legale immigratie in goede banen te leiden en illegale immigratie tegen te gaan. Ook wil zij in deze landen de ontwikkeling stimuleren, de rechtsstaat en mensenrechten bevorderen en zo migratie beperken.
Bovendien zijn efficiënte controles op alle plaatsen waar mensen de EU in kunnen een voorwaarde voor het vrije verkeer van personen in de EU. De EU-landen werken samen om de veiligheid te verbeteren via grenscontroles aan de buitengrenzen , terwijl zij het voor legale reizigers makkelijker maken de EU in te reizen. Deze samenwerking tussen de EU-landen wordt beheerd door FRONTEX , het agentschap voor de buitengrenzen.
Binnenlandse veiligheid
De veiligheid van de burgers is een van de topprioriteiten van de EU. De veiligheidsproblemen worden de laatste jaren steeds groter met veel meer technologische aspecten, en die problemen stoppen niet bij landsgrenzen. Het binnenlands beleid is daarom gericht op de bestrijding van terrorisme en georganiseerde misdaad , vooral via maatregelen tegen illegale vuurwapenhandel, mensenhandel en seksueel kindermisbruik.
De gemeenschappelijke binnenlandseveiligheidsstrategie van de EU maakt gebruik van samenwerking op het vlak van politie, douane, burgerbescherming en rampenbestrijding.
De strategie omvat wetgeving en praktische manieren om te verhinderen dat georganiseerde misdadigers (drugsbaronnen, mensenhandelaars, geldwitwassers, terroristen) de EU-vrijheden misbruiken, en om de samenwerking tussen de nationale politiediensten te verbeteren, o.a. in het kader van Europol.
