Sprawy instytucjonalne

UE jest organizacją jedyną w swoim rodzaju. Jej członkami są suwerenne państwa, które zdecydowały się połączyć swoją suwerenność w niektórych kluczowych obszarach władzy. Jak każdy rząd Unia ma instytucje o uprawnieniach ustawodawczych i wykonawczych oraz niezawisłą władzę sądowniczą.

Przeczytaj cały tekstPrzeczytaj cały tekst

Uprawnienia instytucji UE określone zostały w traktatach założycielskich, które były przedmiotem negocjacji państw członkowskich i które zostały przez nie ratyfikowane. W obszarach polityki, których nie obejmują traktaty, państwa członkowskie mają pełną swobodę działania.

Najważniejsze traktaty to Traktat Rzymski z 1957 r., ustanawiający ówczesną Europejską Wspólnotę Gospodarczą, oraz Traktat z Maastricht (Traktat o Unii Europejskiej), który wszedł w życie w 1993 r. Inne traktaty to Jednolity Akt Europejski (1987 r.), ustanawiający ramy jednolitego rynku europejskiego, oraz traktaty z Amsterdamu (1999 r.) i z Nicei (2003 r.). Najnowszy traktat to traktat lizboński, który wszedł w życie 1 grudnia 2009 r. i wprowadził pewne zmiany do wcześniejszych traktatów.

Tłumacz konferencyjny podczas pracy © UE

Zatrudniani przez UE tłumacze konferencyjni umożliwiają komunikację w 23 językach urzędowych Unii.

Trójkąt instytucjonalny

Za kształtowanie polityki i podejmowanie decyzji odpowiedzialne są trzy instytucje:

Rada Unii Europejskiej,
Komisja Europejska,
Parlament Europejski.

Czwarta instytucja – Rada Europejska – określa ogólne kierunki i priorytety polityczne, nie bierze jednak bezpośredniego udziału w procesie stanowienia prawa.

Rada Unii Europejskiej

Spośród wymienionych powyżej instytucji, Rada UE jest instytucją posiadającą największe uprawnienia, ponieważ jest głównym organem decyzyjnym. Jest swoistym głosem państw członkowskich: właściwi ministrowie wszystkich krajów UE spotykają się kilka razy w miesiącu. Rada pełni zarówno funkcję prawodawczą, którą dzieli z Parlamentem Europejskim, jak i wykonawczą, którą dzieli z Komisją Europejską. Rada spotyka się w różnych konfiguracjach w zależności od tematu spotkania: stosunki zewnętrzne, sprawy gospodarcze i finansowe, transport, energia, rolnictwo itp. Zazwyczaj określa się ją mianem Rady Ministrów.

Większość decyzji podejmowana jest większością głosów, chociaż w kwestiach najbardziej istotnych w takich obszarach jak podatki, azyl i imigracja, czy polityka zagraniczna i bezpieczeństwa, wymagana jest jednomyślność.

Parlament Europejski w Strasburgu © Van Parys Media

Budynek Parlamentu Europejskiego w Strasburgu

Komisja Europejska

Komisja jest instytucją niezależną od rządów poszczególnych państw, reprezentującą wspólne interesy Unii Europejskiej. Pełni dwie zasadnicze funkcje. Przedkłada wnioski dotyczące poszczególnych obszarów polityki i prawodawstwa europejskiego oraz czuwa nad przestrzeganiem postanowień traktatów i przepisów przyjętych przez UE. Dlatego czasami określa się ją mianem „strażniczki traktatów”.

Komisja jest powoływana co pięć lat, tak aby jej kadencja pokrywała się z pięcioletnią kadencją Parlamentu Europejskiego. Przed objęciem urzędu członkowie Komisji Europejskiej – po jednym z każdego kraju UE – są przesłuchiwani przez posłów do Parlamentu Europejskiego.

Parlament Europejski

Podobnie jak inne parlamenty, również Parlament Europejski musiał walczyć o swoje prawo do reprezentowania społeczeństwa. Pierwsze bezpośrednie wybory do PE odbyły się w 1979 r. Obecny Parlament, wybrany na okres 5 lat w czerwcu 2009 r., składa się z 736 posłów reprezentujących 27 krajów UE.

Podstawowym zadaniem Parlamentu jest przyjmowanie projektów legislacyjnych przedkładanych przez Komisję Europejską. Parlament może odwołać Komisję Europejską, przyjmując wobec niej wotum nieufności.

Rada Europejska

Rada Europejska – składająca się z przywódców państw i rządów UE – zbiera się co najmniej cztery razy w roku. Gdy wymagają tego okoliczności, przewodniczący Rady Europejskiej może zwołać nadzwyczajne posiedzenie. Zadaniem Rady jest wyznaczanie kierunku polityki UE i określanie jej priorytetów. Decyzje podejmuje zazwyczaj w drodze konsensusu.

Na mocy traktatu lizbońskiego Rada uzyskała status instytucji unijnej, ustanowiono również nowe stanowisko przewodniczącego Rady Europejskiej.

Przestrzeganie prawa

Zadaniem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest zapewnienie, że prawo UE jest interpretowane i stosowane tak samo we wszystkich państwach członkowskich.

Trybunał Sprawiedliwości może również rozstrzygać spory między państwami członkowskimi, instytucjami UE, osobami prawnymi i fizycznymi. W skład trybunału, którego siedziba znajduje się w Luksemburgu, wchodzi po jednym sędzi z każdego kraju UE.

Inne instytucje i organy

Poza „wielką czwórką” Unia Europejska posiada jeszcze sześć innych ważnych organów o określonych zadaniach:

Trybunał Obrachunkowy sprawdza, czy środki z budżetu UE, pochodzące z podatków Europejczyków, są wydawane w należyty sposób.
Europejski Bank Centralny, z siedzibą we Frankfurcie, jest odpowiedzialny za zarządzanie euro oraz kształtowanie polityki pieniężnej UE.
Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny oraz Komitet Regionów są organami doradczymi reprezentującymi opinie grup interesu oraz władz lokalnych w Brukseli.
Europejski Bank Inwestycyjny w Luksemburgu finansuje projekty w najbiedniejszych regionach UE i wspiera rozwój małych i średnich przedsiębiorstw.
Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich bada skargi obywateli, przedsiębiorstw oraz innych podmiotów przeciwko instytucjom UE.