Institutionele zaken

De EU is een unieke organisatie. De leden zijn soevereine staten die op een aantal belangrijke beleidsterreinen hun soevereiniteit bundelen. De Unie heeft net als ieder land een wetgevende, een uitvoerende en een onafhankelijke rechterlijke macht.

Lees de volledige tekstLees de volledige tekst

De EU-instellingen hebben bepaalde bevoegdheden op grond van de oprichtingsverdragen waarover de EU-landen hebben onderhandeld en die ze vervolgens in eigen land hebben geratificeerd. Over beleidsterreinen die niet onder de verdragen vallen, kunnen de EU-landen zelf beslissen.

De belangrijkste verdragen zijn het Verdrag van Rome (1957), bekend geworden als het Verdrag betreffende de Europese Economische Gemeenschap (EEG), en het Verdrag van Maastricht (het EU-Verdrag) dat in 1993 in werking is getreden. Andere verdragen waren de Europese Akte (1987), waarmee de Europese interne markt van start ging, en de Verdragen van Amsterdam (1999) en Nice (2003). Het recentste is het Verdrag van Lissabon, dat op 1 december 2009 in werking trad en enkele eerdere verdragen wijzigde.

De EU: tolken in 23 talen

De institutionele driehoek

Drie instellingen zijn verantwoordelijk voor de beleids- en besluitvorming, namelijk

de Raad van de Europese Unie;
de Europese Commissie, en;
het Europees Parlement.

Een vierde instelling, de Europese Raad, bepaalt de grote lijnen van het beleid en de prioriteiten, maar heeft geen wetgevende rol.

Raad van de Europese Unie

De Raad is het belangrijkste besluitvormingsorgaan en dus ook de machtigste instelling van de drie. Hij is de stem van de EU-lidstaten, en vergadert enkele keren per maand. Hij heeft zowel een wetgevende bevoegdheid, samen met het Europees Parlement, als een uitvoerende bevoegdheid, samen met de Europese Commissie. Wordt er vergaderd over een bepaald beleidsterrein (buitenlandse betrekkingen, economische en financiële zaken, vervoer, energie, landbouw enz.) dan stuurt ieder land zijn bevoegde minister. Dat heet dan de Raad van Ministers, of kortweg Raad.

De meeste besluiten worden met een gewone meerderheid van stemmen genomen, hoewel voor gevoelige kwesties zoals belastingen, asiel en immigratie of buitenlands en veiligheidsbeleid unanimiteit is vereist.

Europees Parlement in Straatsburg © Van Parys Media

Het Europees Parlement in Straatsburg

Europese Commissie

De Europese Commissie is onafhankelijk van de regeringen en behartigt de belangen van de EU als geheel. Zij heeft twee hoofdtaken. Zij doet voorstellen voor beleid en wetgeving van de EU en zij zorgt ervoor dat de verdragen en de wetgeving van de EU worden nageleefd. De Commissie wordt ook wel de "hoedster van de Verdragen" genoemd.

De ambtstermijn van de Commissie valt grotendeels samen met de vijfjarige zittingsduur van het Europees Parlement. De commissarissen (een uit elk EU-land) worden door het Europees Parlement gescreend voordat zij in functie treden.

Europees Parlement

Al heel lang strijden parlementen voor hun rechten als volksvertegenwoordiging. Het Europees Parlement vormt hierop geen uitzondering. Het werd in 1979 voor het eerst direct gekozen door de EU-burgers. Het huidige parlement, dat in juni 2009 voor vijf jaar werd verkozen, telt 736 leden uit alle 27 EU-lidstaten.

De belangrijkste functie van het parlement is ontwerpwetgeving die door de Commissie is ingediend, goed te keuren. Het Europees Parlement kan de Europese Commissie via een motie van afkeuring tot aftreden dwingen.

Europese Raad

Minstens vier maal per jaar vergaderen de staatshoofden en regeringsleiders van de EU-landen onder de noemer "Europese Raad". Als het nodig is, kan de permanente voorzitter van de Europese Raad extra vergaderingen beleggen. Deze vergaderingen zijn bedoeld om een impuls te geven aan het beleid en de politieke prioriteiten te bepalen. Besluiten worden meestal met consensus genomen.

Sinds het Verdrag van Lissabon heeft de Europese Raad de status van EU-instelling en een verkozen voorzitter.

Rechtshandhaving

Het Hof van Justitie van de Europese Unie ziet erop toe dat de EU-wetgeving in alle landen van de EU op dezelfde wijze wordt geïnterpreteerd en toegepast.

Het Hof kan ook beslissen in rechtsgeschillen waarbij EU-landen, EU-instellingen, ondernemingen of individuele burgers betrokken zijn. Het Hof, dat in Luxemburg is gevestigd, bestaat uit één rechter per EU-land.

Overige instellingen en organen

Naast de vier grote instellingen heeft de EU zes andere belangrijke organen met specifieke opdrachten:

de Rekenkamer, die controleert of het EU-geld, dat wordt opgebracht door de Europese belastingbetaler, goed wordt besteed;
de Europese Centrale Bank in Frankfurt, die toezicht houdt op de euro en die het monetair beleid van de EU bepaalt;
het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's in Brussel, die adviesorganen zijn en het maatschappelijk middenveld en de lokale overheden vertegenwoordigen;
de in Luxemburg gevestigde Europese Investeringsbank, die projecten in de armere regio's van de EU financiert en kleine en middelgrote ondernemingen steunt;
de Europese Ombudsman, die onderzoek doet naar klachten van burgers, ondernemingen en organisaties tegen EU-instellingen.