Θεσμικά ζητήματα

Η ΕΕ αποτελεί έναν μοναδικό οργανισμό στο είδος του. Αποτελείται από κυρίαρχα κράτη τα οποία ασκούν από κοινού την κυριαρχία τους σε ορισμένους σημαντικούς τομείς διακυβέρνησης. Όπως κάθε κυβέρνηση, η ΕΕ διαθέτει νομοθετική και εκτελεστική εξουσία και ένα ανεξάρτητο δικαστικό σύστημα.

Οι εξουσίες των θεσμικών οργάνων της ΕΕ καθορίζονται από τις ιδρυτικές συνθήκες οι οποίες έχουν προκύψει από διαπραγματεύσεις και έχουν κυρωθεί από τα κράτη μέλη. Στους τομείς πολιτικής που δεν καλύπτονται από τις Συνθήκες, οι χώρες της ΕΕ είναι ελεύθερες να ασκούν τα κυριαρχικά τους δικαιώματα.

Οι σημαντικότερες Συνθήκες είναι η Συνθήκη της Ρώμης (1957), με την οποία ιδρύθηκε η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ), και η Συνθήκη του Μάαστριχτ (η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση) η οποία άρχισε να ισχύει το 1993. Άλλες Συνθήκες είναι η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη (1987), η οποία έθεσε τα θεμέλια της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς, η Συνθήκη του Άμστερνταμ (1999) και η Συνθήκη της Νίκαιας (2003). Η πλέον πρόσφατη είναι η Συνθήκη της Λισαβόνας η οποία τέθηκε σε ισχύ την 1η Δεκεμβρίου 2009 και τροποποίησε ορισμένες από τις προηγούμενες Συνθήκες.

Στην ΕΕ υπάρχουν διερμηνείς και για τις 23 επίσημες γλώσσες.

Το θεσμικό τρίγωνο

Τρία θεσμικά όργανα είναι αρμόδια για τη χάραξη πολιτικής και τη λήψη αποφάσεων:

το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, και
το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Ένα τέταρτο θεσμικό όργανο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, παίρνει πολιτικές αποφάσεις και καθορίζει τις προτεραιότητες, αλλά δεν έχει νομοθετική εξουσία.

Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Είναι το κύριο όργανο λήψης αποφάσεων και, συνεπώς, το ισχυρότερο από τα τρία. Είναι η φωνή των μελών της ΕΕ και οι εκάστοτε υπουργοί κάθε χώρας συνεδριάζουν αρκετές φορές τον μήνα. Ο ρόλος του είναι διττός: νομοθετικός, από κοινού με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, και εκτελεστικός, από κοινού με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι εκάστοτε αρμόδιοι υπουργοί αποφασίζουν για την πολιτική που πρέπει να ακολουθηθεί στις εξωτερικές σχέσεις, τις οικονομικές και χρηματοπιστωτικές υποθέσεις, τις μεταφορές, την ενέργεια, τη γεωργία κ.λπ. Αποκαλείται συνήθως Συμβούλιο Υπουργών ή απλώς Συμβούλιο.

Οι περισσότερες αποφάσεις λαμβάνονται με πλειοψηφία, αλλά για ορισμένα ευαίσθητα ζητήματα σε τομείς όπως η φορολογία, το άσυλο και η μετανάστευση, καθώς και η εξωτερική πολιτική και η πολιτική ασφαλείας, απαιτείται ομοφωνία.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο Στρασβούργο © Van Parys Media

Το κτήριο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο Στρασβούργο.

Ευρωπαϊκή Επιτροπή

Η Επιτροπή λειτουργεί ανεξάρτητα από τις κυβερνήσεις και εκπροσωπεί τα συμφέροντα της ΕΕ στο σύνολό της. Οι κύριες αρμοδιότητές της είναι δύο: να προτείνει τις πολιτικές και τη νομοθεσία της ΕΕ και να μεριμνά για την τήρηση των όρων των Συνθηκών και των νομοθετικών πράξεων της ΕΕ. Συχνά αποκαλείται 'θεματοφύλακας των Συνθηκών'.

Κάθε πέντε χρόνια διορίζεται νέα Επιτροπή, ώστε η θητεία της να συμπίπτει λίγο-πολύ με τη θητεία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Προτού αναλάβουν τα καθήκοντά τους οι Επίτροποι, ένας από κάθε χώρα, πρέπει να λάβουν την έγκριση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπως όλα τα κοινοβούλια ανέκαθεν, αγωνίστηκε για το δικαίωμά του να εκπροσωπεί τους λαούς. Το 1979 εκλέχθηκε για πρώτη φορά απευθείας από τους πολίτες της ΕΕ. Το σημερινό Κοινοβούλιο, που εξελέγη τον Ιούνιο του 2009 για μια πενταετία, έχει 736 μέλη που προέρχονται και από τις 27 χώρες.

Κύριος ρόλος του Κοινοβουλίου είναι να εγκρίνει τα νομοσχέδια που του υποβάλλει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στις εξουσίες του Κοινοβουλίου συγκαταλέγεται και η δυνατότητά του να αποπέμψει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσω ψηφοφορίας για πρόταση μομφής.

Ευρωπαϊκό Συμβούλιο

Οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων των κρατών μελών της ΕΕ συνεδριάζουν τουλάχιστον τέσσερις φορές τον χρόνο στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου συγκαλεί τα μέλη σε έκτακτες συνεδριάσεις κάθε φορά που το απαιτούν οι περιστάσεις. Σκοπός των συνεδριάσεων είναι ο καθορισμός και η προώθηση των πολιτικών προτεραιοτήτων. Οι αποφάσεις λαμβάνονται συνήθως με συναίνεση.

Το Συμβούλιο ανακηρύχθηκε σε θεσμικό όργανο της ΕΕ με εκλεγόμενο πρόεδρο με τη Συνθήκη της Λισαβόνας.

Η τήρηση της νομοθεσίας

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης μεριμνά για την ενιαία ερμηνεία και εφαρμογή του δικαίου της ΕΕ σε όλες τις χώρες της.

Το Δικαστήριο είναι επίσης αρμόδιο για την επίλυση νομικών διαφορών στις οποίες εμπλέκονται τα κράτη μέλη, τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, επιχειρήσεις ή ιδιώτες. Εδρεύει στο Λουξεμβούργο και απαρτίζεται από δικαστές που προέρχονται από όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ.

Άλλα όργανα και οργανισμοί

Εκτός από τα τέσσερα μεγάλα θεσμικά όργανα, η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει έξι ακόμη οργανισμούς με συγκεκριμένα καθήκοντα:

το Ελεγκτικό Συνέδριο, που ελέγχει την ορθή διαχείριση του προϋπολογισμού της ΕΕ, ο οποίος χρηματοδοτείται από τον Ευρωπαίο φορολογούμενο·
την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, με έδρα τη Φραγκφούρτη, που διαχειρίζεται το ευρώ και χαράσσει τη νομισματική πολιτική της ΕΕ
την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών που είναι συμβουλευτικά όργανα τα οποία εκπροσωπούν στις Βρυξέλλες τις ομάδες συμφερόντων και την τοπική αυτοδιοίκηση
την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, στο Λουξεμβούργο, που χρηματοδοτεί έργα στις φτωχότερες περιφέρειες της ΕΕ και στηρίζει τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις.
τον Ευρωπαίο Συνήγορο του Πολίτη, που εξετάζει καταγγελίες κατά των θεσμικών οργάνων της ΕΕ, οι οποίες προέρχονται από πολίτες, επιχειρήσεις και άλλους φορείς.