RSS
Indeks alfabetyczny
Strona dostepna w 15 jezykach
Nowe dostepne wersje jezykowe:  CS - HU - PL - RO

We are migrating the content of this website during the first semester of 2014 into the new EUR-Lex web-portal. We apologise if some content is out of date before the migration. We will publish all updates and corrections in the new version of the portal.

Do you have any questions? Contact us.


Jurysdykcja, uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich i dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej („Bruksela II”)

Unia Europejska (UE) zebrała w jednym instrumencie prawnym postanowienia dotyczące rozwodu i odpowiedzialności rodzicielskiej w celu ułatwienia pracy sędziów i prawników oraz, aby uregulować egzekwowanie transgranicznych praw do kontaktów z dzieckiem. Przepis ten stanowi duży krok naprzód w walce z uprowadzeniami dzieci.

AKT

Rozporządzenie Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 [Zob. akt(-y) zmieniający(e)].

STRESZCZENIE

Celem rozporządzenia jest zebranie w jednym dokumencie postanowień dotyczących rozwodu i odpowiedzialności rodzicielskiej *. Między innymi ustanawia ono automatyczne uznawanie orzeczeń dotyczących praw do kontaktów z dzieckiem *, które stanowiły część inicjatywy przedstawionej przez Francję (DE) (EN) (FR) w 2000 r. Rozporządzenie to zastępuje rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (DE) (EN) (FR).

Priorytetowe traktowanie praw dziecka

Unia Europejska (UE) przyznaje priorytet prawu dziecka do utrzymywania normalnych relacji z obojgiem rodziców. Dziecko ma prawo do wyrażenia własnego zdania na temat wszystkich aspektów odpowiedzialności rodzicielskiej przy uwzględnieniu wieku i stopnia dojrzałości dziecka.

Zakres, definicje i jurysdykcja

Rozporządzenie ma zastosowanie w postępowaniach dotyczących rozwodu, separacji i unieważnienia małżeństwa, a także wszystkich aspektów odpowiedzialności rodzicielskiej. Odpowiedzialność rodzicielska odnosi się do pełnego zakresu praw i obowiązków związanych z dzieckiem lub jego mieniem. Aby zagwarantować równe traktowanie wszystkich dzieci, rozporządzenie obejmuje wszystkie orzeczenia dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej, w tym również środki ochrony dziecka niezależne od postępowania w sprawach małżeńskich.

Rozporządzenie nie ma zastosowania w postępowaniu cywilnym dotyczącym kwestii zapewnienia utrzymania, która została ujęta w rozporządzeniu (WE) nr 44/2001 w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych.

Poniższe zagadnienia również wyłączono z zakresu rozporządzenia:

  • ustalenie i kwestionowanie ojcostwa,
  • orzeczenia w sprawach adopcyjnych i związane z nimi środki przygotowawcze, a także unieważnienie lub cofnięcie adopcji,
  • imiona i nazwisko dziecka,
  • usamodzielnienie,
  • powiernictwo i dziedziczenie,
  • środki podejmowane w wyniku przestępstw popełnionych przez dzieci.

Rozporządzenie ustanawia pełny system reguł dotyczących jurysdykcji. W kwestii rozwodu przejmuje ono przepisy dotyczące jurysdykcji zawarte w rozporządzeniu (WE) nr 1347/2000.

Ogólnie rzecz biorąc, sprawy dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej podlegają właściwości sądów w państwie członkowskim stałego pobytu dziecka. W określonych przypadkach związanych ze zmianą miejsca pobytu, tj. zgodną z prawem zmianą miejsca zamieszkania dziecka, jeżeli sądy w państwie członkowskim poprzedniego zamieszkania dziecka wydały już orzeczenie w sprawie odpowiedzialności rodzicielskiej (zwłaszcza w zakresie prawa do kontaktów z dzieckiem), sprawa ta nadal podlega jurysdykcji sądów tego kraju. Ponadto małżonkowie mogą przyjąć jurysdykcję sądu rozwodowego również w zakresie decydowania o sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej. W określonych przypadkach rodzice mogą także zgodzić się na wniesienie sprawy do sądów w innym kraju UE, z którym dziecko posiada istotne związki. Związki te mogą na przykład opierać się na obywatelstwie dziecka.

W przypadku gdy nie można ustalić stałego miejsca zamieszkania dziecka, z zasady jurysdykcję przejmuje państwo członkowskie, w którym dziecko przebywa. Postanowienie ma zastosowanie np. w sprawach dzieci uchodźców lub dzieci przesiedlonych do innego kraju z powodu zamieszek mających miejsce w ich kraju pochodzenia. W przypadku gdy ustalenie jurysdykcji w oparciu o postanowienia szczególne zawarte w rozporządzeniu nie jest możliwe, każde państwo członkowskie może stosować swoje ustawodawstwo krajowe. W wyjątkowych okolicznościach i jeżeli leży to w najlepszym interesie dziecka, sprawa może zostać przekazana do sądu, którego lokalizacja pozwala lepiej ją rozpatrzyć.

Sądy mają obowiązek z urzędu sprawdzić, czy są właściwe dla potrzeb rozporządzenia. Jeżeli wytoczono powództwo przed sądem państwa członkowskiego w sprawie, w której sąd ten nie jest właściwy, sąd ten stwierdza z urzędu brak swojej właściwości. Jeżeli pozwany zwykle zamieszkuje w państwie innym niż to, w którym wytoczono powództwo, sądy muszą ustalić, czy pozwany otrzymał dokument wszczynający postępowanie w czasie umożliwiającym mu przygotowanie obrony. W pilnych przypadkach sądy mogą także zastosować tymczasowe środki ochrony prawnej dotyczące osób i mienia.

Zasady dotyczące uprowadzenia dziecka

Rozporządzenie ustala także zasady dotyczące przypadków uprowadzenia dziecka (bezprawne zabranie lub zatrzymanie dziecka *). Celem jest zwalczanie uprowadzeń dzieci w UE.

Osoba posiadająca prawo do opieki nad dzieckiem * może wnioskować do organu centralnego lub sądu o powrót dziecka.

Generalną zasadą jest, że sądy w państwie członkowskim, w którym dziecko zwykle zamieszkiwało bezpośrednio przed uprowadzeniem, zachowują swoją właściwość do czasu, w którym inne państwo członkowskie nie stanie się miejscem stałego pobytu dziecka (z zastrzeżeniem zgody wszystkich osób mających prawo do opieki nad dzieckiem i przez okres zamieszkiwania w danym państwie wynoszący co najmniej rok).

Dany sąd wydaje orzeczenie w ciągu sześciu tygodni od wniesienia wniosku. Dziecko zostaje wysłuchane w trakcie postępowania, chyba że wydaje się to nieodpowiednie z uwagi na wiek i stopień dojrzałości dziecka. Nie można odmówić powrotu dziecka, jeżeli osoba wnioskująca o powrót nie została wysłuchana.

Sądy w państwie członkowskim, do którego dziecko zostało uprowadzone, mogą nie wyrazić zgody na powrót dziecka tylko w przypadku, gdy istnieje poważne ryzyko, że powrót dziecka naraziłby je na szkody fizyczne lub psychiczne (na mocy art. 13 lit. b) konwencji haskiej z 1980 r.). Sąd nie może odmówić powrotu dziecka, jeżeli ustalono, że poczynione zostały odpowiednie kroki w celu zagwarantowania ochrony dziecka po jego powrocie.

Jeżeli sąd wyda nakaz odmawiający powrotu dziecka, musi przekazać akta sprawy sądowi właściwemu w państwie członkowskim, w którym dziecko zwykle zamieszkiwało przed zabraniem. Sąd ten podejmuje ostateczną decyzję o powrocie dziecka. Sąd musi zapewnić możliwość wysłuchania dziecka i zainteresowanych stron oraz wziąć pod uwagę przyczyny i dowody, w oparciu o które pierwszy sąd wydał nakaz odmawiający powrotu dziecka. Jeżeli sędzia w państwie członkowskim pochodzenia podejmie odmienną decyzję, tj. nakazującą powrót dziecka, orzeczenie to zostanie automatycznie uznane i wykonalne w innym państwie członkowskim bez potrzeby deklarowania wykonalności (zniesienie exequatur). Orzeczenie nie podlega kwestionowaniu, pod warunkiem że sędzia w państwie członkowskim pochodzenia wydał świadectwo (załącznik IV).

Uznawanie i wykonywanie

Zasady uznawania i wykonywania orzeczeń zostały ustanowione przez rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 w tej sprawie.

Rozporządzenie to przewiduje automatyczne uznawanie wszystkich orzeczeń bez potrzeby postępowania pośredniego. Ogranicza ono podstawy, na których możliwa jest odmowa uznania orzeczeń dotyczących kwestii małżeńskich i kwestii odpowiedzialności rodzicielskiej do następujących:

  • uznanie orzeczenia jest jawnie sprzeczne z porządkiem publicznym,
  • pozwany nie otrzymał dokumentu wszczynającego postępowanie w terminie umożliwiającym mu przygotowanie obrony,
  • orzeczenia nie da się pogodzić z innym orzeczeniem.

W przypadku orzeczeń w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej istnieją jeszcze dwie kolejne przyczyny braku uznania orzeczenia:

  • nie stworzono możliwości wysłuchania dziecka,
  • jedna ze stron twierdzi, że orzeczenie narusza jej odpowiedzialność rodzicielską, jeżeli zostało ono wydane bez stworzenia możliwości wysłuchania tej osoby.

Orzeczenie w sprawie egzekwowania odpowiedzialności rodzicielskiej można uznać za niewykonalne w innym państwie członkowskim na wniosek strony zainteresowanej (a w przypadku Zjednoczonego Królestwa po zarejestrowaniu go w celu wykonania). Można odwoływać się od decyzji w sprawie klauzuli wykonalności.

W zakresie orzeczeń w sprawach małżeńskich i odpowiedzialności rodzicielskiej sąd właściwy na prośbę strony zainteresowanej wydaje świadectwo na standardowych formularzach przedstawionych w załącznikach I i II.

Wszystkie orzeczenia dotyczące prawa do kontaktów i powrotu dzieci zabranych zgodnie z rozporządzeniem będą automatycznie uznawane i egzekwowane we wszystkich krajach UE bez potrzeby wszczynania specjalnych procedur (zniesienie exequatur), pod warunkiem że dołączono świadectwo. Standardowe formularze świadectw dotyczących prawa do kontaktów z dzieckiem i powrotu dziecka przedstawiono w załącznikach III i IV.

Nie ma możliwości odwołania się od świadectwa wydanego w celu ułatwienia wykonania orzeczenia. Można jednak wszcząć postępowanie mające na celu sprostowanie, jeżeli świadectwo nie odzwierciedla w sposób prawidłowy wydanego orzeczenia.

Procedura wykonawcza podlega prawu krajowemu państwa członkowskiego wykonania.

Należy rozróżnić między orzeczeniem uznającym prawo do kontaktów z dzieckiem a podjęciem uzgodnień praktycznych dotyczących wykonania tego prawa. Sąd w państwie członkowskim wykonania może podjąć uzgodnienia praktyczne dotyczące organizacji wykonania prawa do kontaktów z dzieckiem, jeżeli w orzeczeniu wydanym przez sądy innego państwa członkowskiego, w którym przyznano prawo do kontaktów, potrzebne procedury nie zostały określone. Ustalając uzgodnienia praktyczne, sędzia musi zawsze przestrzegać podstawowych elementów orzeczenia udzielającego danego prawa.

Współpraca między organami centralnymi

Każde państwo członkowskie wyznacza jeden lub więcej organów centralnych do sprawowania kilku funkcji, a zwłaszcza w celu:

  • promowania wymiany informacji na temat krajowego ustawodawstwa i procedur,
  • ułatwiania komunikacji między sądami,
  • zapewniania pomocy osobom posiadającym odpowiedzialność rodzicielską wnioskującym o uznanie i wykonanie orzeczeń,
  • ułatwiania porozumienia między osobami posiadającymi odpowiedzialność rodzicielską przy pomocy alternatywnych metod, takich jak mediacja.

Organy centralne regularnie zbierają się w ramach europejskiej sieci sądowej w sprawach cywilnych i handlowych.

Wszystkie osoby posiadające odpowiedzialność rodzicielską mogą wnioskować o bezpłatne wsparcie organu centralnego w państwie członkowskim, w którym dziecko zwykle zamieszkuje.

Generalną zasadą jest, że rozporządzenie zastępuje istniejące konwencje zawarte między dwoma lub większą liczbą państw członkowskich dotyczące tych samych spraw. W stosunkach między państwami członkowskimi niniejsze rozporządzenie ma pierwszeństwo przed następującymi konwencjami, w takim zakresie, w jakim dotyczą one spraw będących przedmiotem rozporządzenia: konwencja haska z 1961 r. (prawo mające zastosowanie w zakresie ochrony nieletnich); konwencja luksemburska z 1967 r. (uznawanie decyzji w sprawach odnoszących się do ważności małżeństwa); konwencja haska z 1970 r. (uznawanie rozwodów); konwencja europejska z 1980 r. (opieka nad dziećmi) oraz konwencja haska z 1980 r. (aspekty prawa cywilnego dotyczące uprowadzenia dziecka za granicę).

W zakresie relacji z Konwencją haską z 19 października 1996 r. w sprawie jurysdykcji, właściwego prawa, uznawania, wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dziecka, rozporządzenie to ma pełne zastosowanie, jeżeli dane dziecko zwykle zamieszkuje w państwie członkowskim. Zasady uznawania i wykonywania mają zastosowanie również w przypadku, gdy sąd właściwy w państwie członkowskim wyda orzeczenie, nawet jeśli dane dziecko zwykle zamieszkuje w kraju trzecim będącym stroną tej konwencji.

Przepisy szczególne mają zastosowanie do:

  • relacji Finlandii i Szwecji z Danią, Islandią i Norwegią w zakresie zastosowania nordyckiej konwencji o małżeństwach z 6 lutego 1931 r.,
  • relacji między Stolicą Apostolską a Portugalią, Włochami, Hiszpanią i Maltą.

Przepisy końcowe

W nadaniu mocy rozporządzeniu Komisję ma wspierać komitet przedstawicieli państw członkowskich.

Nie później niż do 1 stycznia 2012 r. i następnie co pięć lat Komisja będzie przedkładać Parlamentowi Europejskiemu, Radzie oraz Europejskiemu Komitetowi Ekonomiczno-Społecznemu sprawozdanie z zastosowania rozporządzenia oparte na informacjach dostarczonych przez państwa członkowskie, wraz z proponowanymi poprawkami.

Zjednoczone Królestwo i Irlandia biorą udział w zastosowaniu tego rozporządzenia. Dania nie uczestniczy w przyjęciu rozporządzenia i w związku z tym nie jest objęta jego stosowaniem.

Rozporządzenie weszło w życie 1 sierpnia 2004 r. i ma zastosowanie od 1 marca 2005 r. (art. 67-70 mają zastosowanie od 1 sierpnia 2004 r.).

Kontekst

Rada Europejska w Tampere wyraziła życzenie państw członkowskich, aby wzajemnie uznawano orzeczenia sądów, zwłaszcza w sprawach cywilnych (pkt 34 konkluzji). Początkowo orzeczenia miały być automatycznie uznawane w określonych obszarach, takich jak prawa rodzinne, a zwłaszcza w zakresie roszczeń alimentacyjnych i praw do kontaktów z dzieckiem.

Na podstawie konkluzji z posiedzenia w Tampere:

  • w maju 2000 r. Rada przyjęła rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 („Bruksela II”),
  • w lipcu 2000 r. Francja przedstawiła inicjatywę dotyczącą transgranicznych praw do kontaktów z dzieckiem,
  • we wrześniu 2001 r. Komisja przedstawiła propozycję dotyczącą odpowiedzialności rodzicielskiej (DE) (EN) (FR).

Przepisy uwzględnione we wniosku Komisji z 20 września 2001 r. zawarto w propozycji rozporządzenia i oficjalnie wycofano 6 czerwca 2002 r. To samo dotyczy inicjatywy przedstawionej przez Francję w lipcu 2000 r.

Pojęcia kluczowe stosowane w akcie
  • Odpowiedzialność rodzicielska: wszystkie prawa i obowiązki osoby fizycznej lub prawnej odnoszące się do osoby lub majątku dziecka. Te prawa i obowiązki mogą zostać nabyte w drodze orzeczenia sądu, z mocy prawa lub umowy mającej skutek prawny. Pojęcie to wiąże się w szczególności z prawem do opieki i prawem do kontaktów z dzieckiem.
  • Prawo do opieki: prawa i obowiązki związane z opieką nad dzieckiem, zwłaszcza prawo do ustalania miejsca zamieszkania dziecka.
  • Prawo do kontaktów z dzieckiem: prawo do zabrania dziecka w miejsce inne niż jego miejsce stałego pobytu na czas określony.
  • Bezprawne zabranie lub zatrzymanie: oznacza zabranie lub zatrzymanie dokonane z naruszeniem prawa do opieki nabytego na mocy orzeczenia sądu, przysługującego z mocy prawa lub umowy mającej skutek prawny w państwie członkowskim, w którym dziecko zwykle zamieszkuje.

ODNIESIENIA

AktWejście w życieTermin transpozycji przez państwa członkowskieDziennik Urzędowy
Rozporządzenie (WE) nr 2201/2003

1.8.2004

Dz.U. L 338 z 23.12.2003

Akt(y) zmieniający(-e)Wejście w życieTermin transpozycji przez państwa członkowskieDziennik Urzędowy
Rozporządzenie (WE) nr 2116/2004

3.1.2005

Dz.U. L 367 z 14.12.2004

AKTY POWIĄZANE

Rozporządzenie Rady (UE) nr 1259/2010 z dnia 20 grudnia 2010 r. w sprawie wprowadzenia w życie wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodu i separacji prawnej [Dz.U. L 343 z 29.12.2010].

Decyzja Rady 2010/405/UE z dnia 12 lipca 2010 r. w sprawie upoważnienia do podjęcia wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji [Dz.U. L 189 z 22.7.2010].
W 2008 r. stało się jasne, że osiągnięcie jednomyślności na temat propozycji zmiany rozporządzenia 22001/2003 (poniżej) z 2006 r. będzie trudne. W konsekwencji kilka państw członkowskich wyraziło od tamtej pory zamiar podjęcia wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla spraw małżeńskich. Decyzja ta upoważnia kraje do nawiązywania tego typu współpracy również między sobą. Inne państwa członkowskie mogą dołączyć do współpracy w dowolnym czasie.
Umocnienie współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji zapewni krajom uczestniczącym wyraźniejsze i bardziej zrozumiałe ramy prawne dla przypadków transgranicznych. Jednocześnie zwiększy pewność prawną, przewidywalność i elastyczność w odniesieniu do obywateli. Umocnienie współpracy opiera się na zasadzie wzajemnego uznawania orzeczeń, zapewniając lepszą zgodność norm kolizyjnych obowiązujących w krajach uczestniczących.

Wniosek rozporządzenia Rady z 17 lipca 2006 r. zmieniający rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 w odniesieniu do jurysdykcji i wprowadzające zasady dotyczące prawa właściwego w sprawach małżeńskich [COM(2006) 399 wersja ostateczna – nieopublikowane w Dzienniku Urzędowym].
Z uwagi na rosnącą liczbę małżeństw i rozwodów „międzynarodowych” Komisja ma zamiar stworzyć jasne i wszechstronne ramy prawne w sprawach małżeńskich zapewniające pewność prawną, przewidywalność, elastyczność i dostęp do sądu. We wniosku proponuje się zatem:

  • wprowadzenie zharmonizowanych norm kolizyjnych w sprawach dotyczących rozwodu i separacji, aby umożliwić małżonkom łatwe przewidzenie, które prawo ma zastosowanie w ich przypadku,
  • ograniczenie małżonkom wyboru prawa i sądu właściwego dla postępowania dotyczącego rozwodu i separacji.

Wniosek stanowi następstwo Zielonej księgi dotyczącej prawa właściwego i właściwości sądów w sprawach rozwodowych z 14 marca 2005 r.
Procedura konsultacji (CNS/2006/0135)

Ostatnia aktualizacja: 21.05.2012

Zobacz także

Informacja prawna | Informacje o tej stronie | Szukaj | Kontakt | Początek strony