RSS
Indeks alfabetyczny
Strona dostepna w 15 jezykach
Nowe dostepne wersje jezykowe:  CS - HU - PL - RO

We are migrating the content of this website during the first semester of 2014 into the new EUR-Lex web-portal. We apologise if some content is out of date before the migration. We will publish all updates and corrections in the new version of the portal.

Do you have any questions? Contact us.


Jednolity akt europejski

Jednolity akt europejski (JAE) stanowi rewizję traktatów rzymskich w celu ożywienia integracji europejskiej i realizacji rynku wewnętrznego. Zmienia zasady działania instytucji europejskich i rozszerza kompetencje wspólnotowe, w szczególności w zakresie badań, rozwoju, środowiska naturalnego i wspólnej polityki zagranicznej.

NARODZINY

JAE podpisany w Luksemburgu 17 lutego 1986 r. przez dziewięć państw członkowskich i 28 lutego 1986 r. przez Danię, Włochy i Grecję jest pierwszą tak doniosłą zmianą Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG). Wszedł w życie 1 lipca 1987 r.

Podpisanie JAE poprzedziły następujące etapy:

  • Uroczysta Deklaracja Stuttgarcka z 19 czerwca 1983 r.
    Tekst opracowany na podstawie planu Hansa Dietricha Genschera niemieckiego ministra spraw zagranicznych i jego włoskiego odpowiednika – Emilio Colombo – zawiera deklarację państw członkowskich dotyczącą osiągnięcia celów w zakresie stosunków między instytucjami, kompetencji wspólnotowych i współpracy politycznej. Szefowie państw i rządów zobowiązali się do powtórnej analizy postępów dokonanych w tych dziedzinach i do podjęcia decyzji o tym, czy należy je włączyć do Traktatu o Unii Europejskiej.
  • Projekt Traktatu ustanawiającego Unię Europejską
    Pod wpływem włoskiego parlamentarzysty Altiero Spinelli utworzono komisję parlamentarną do spraw instytucjonalnych, zakładającą opracowanie traktatu zastępującego istniejące Wspólnoty przez jedną Unię Europejską. Parlament Europejski przyjął projekt traktatu 14 lutego 1984 r.
  • Posiedzenie Rady Europejskiej w Fontainebleau, 25–26 czerwca 1984 r.
    Parlamentarny projekt traktatu zainspirował powołanie komitetu do opracowania projektu zmian, w którego skład weszli przedstawiciele szefów państw i rządów z irlandzkim senatorem Jamesem Dooge'em na czele. Raport komitetu Dooge’a zachęcił Radę Europejską do zwołania konferencji międzyrządowej do negocjowania traktatu o utworzeniu Unii Europejskiej.
  • Biała księga ds. realizacji rynku wewnętrznego z 1985 r.
    Komisja – z inicjatywy swojego przewodniczącego Jacques’a Delors’a – opublikowała białą księgę, która wylicza 279 regulacji prawnych koniecznych do realizacji rynku wewnętrznego. Proponuje harmonogram realizacji i ostateczną datę 31 grudnia 1992 r.

W trakcie posiedzenia Rady Europejskiej w Mediolanie w dniach 28–29 czerwca 1985 r. zaproponowano zwołanie konferencji międzyrządowej, która rozpoczęła się wraz z otwarciem prezydencji luksemburskiej 9 września 1985 r., a zakończyła w Hadze 28 lutego 1986 r.

CELE

Pierwszym celem JAE jest wznowienie procesu tworzenia struktur europejskich w dążeniu do zakończenia realizacji rynku wewnętrznego. Na podstawie istniejących traktatów wydawało się to trudne w szczególności z powodu procesu decyzyjnego obowiązującego w Radzie, narzucającego głosowanie jednogłośne w sprawach ujednolicania przepisów.

Dlatego konferencja międzyrządowa, która zakończyła się podpisaniem JAE, miała podwójny mandat. Z jednej strony chodziło o przyjęcie traktatu w dziedzinie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, a z drugiej – o akt zmieniający traktat EWG, zwłaszcza w sprawach:

  • procedury podejmowania decyzji przez Radę,
  • kompetencji Komisji,
  • kompetencji Parlamentu Europejskiego,
  • rozszerzenia kompetencji Wspólnot.

STRUKTURA

Akt składa się z preambuły, czterech tytułów i serii deklaracji przyjętych w czasie konferencji.

Preambuła odzwierciedla podstawowe założenia traktatu i wyraża wolę państw członkowskich do zmiany stosunków w celu ustanowienia Unii Europejskiej. W tej części stwierdza się także jednolity charakter Aktu, który łączy postanowienia wspólne dla współpracy w zakresie polityki zagranicznej i Wspólnot Europejskich. Wreszcie uwydatnia dwa cele rewizji traktatów: „poprawiać sytuację gospodarczą i społeczną poprzez poszerzanie zakresu wspólnej polityki oraz dążenie do osiągania nowych celów, a także zapewniać sprawniejsze funkcjonowanie Wspólnot”.

Tytuł pierwszy zawiera postanowienia wspólne dla współpracy politycznej i Wspólnot Europejskich. Tytuł II poświęcony jest zmianom traktatów ustanawiających Wspólnoty Europejskie. Tytuł III zawiera postanowienia w sprawie współpracy europejskiej w dziedzinie polityki zagranicznej. W tytule IV zawarto przepisy ogólne i końcowe.

WKŁAD TRAKTATU – ZMIANY INSTYTUCJONALNE

W celu ułatwienia realizacji rynku wewnętrznego Akt przewiduje zwiększenie ilości przypadków, w których Rada może stanowić większością kwalifikowaną, zamiast jednogłośnie. Podejmowanie decyzji staje się łatwiejsze, ponieważ unika się blokowania – tak częstego przy poszukiwaniu jednomyślnych rozwiązań przez 12 państw członkowskich. Głosowanie jednogłośne wymagane jest już tylko przy podejmowaniu środków przeznaczonych do ustanowienia rynku wewnętrznego, z wyjątkiem środków dotyczących systemu podatkowego, swobodnego przepływu osób oraz praw i interesów pracowników.

JAE ustanawia Radę Europejską, która czyni oficjalnymi konferencje i szczyty szefów państw i rządów. Jednak kompetencje tego organu nie są sprecyzowane. Rada Europejska nie posiada uprawnień do podejmowania decyzji ani władzy wywierania przymusu na inne instytucje.

Uprawnienia Parlamentu zostały wzmocnione poprzez wprowadzenie wymogu zgody PE przy zawieraniu umowy o stowarzyszeniu. Ponadto Akt ustanawia procedurę współpracy, nadającą Parlamentowi Europejskiemu znaczenia w dialogu międzyinstytucjonalnym dzięki możliwości podwójnego czytania projektów. Jednak zakres stosowania tej procedury jest ograniczony do sytuacji, kiedy Rada stanowi większością kwalifikowaną, z wyłączeniem dziedziny ochrony środowiska.

Akt wyjaśnia istniejące przepisy dotyczące władzy wykonawczej. Artykuł 10 zmienia art. 145 traktatu EWG, ustanawiając ogólną zasadę, że Rada przyznaje Komisji uprawnienia wykonawcze aktów. Rada może zastrzec sobie uprawnienia wykonawcze jedynie w szczególnych przypadkach. JAE daje podwaliny pod utworzenie Sądu Pierwszej Instancji. Wszelkie sprawy mogą być skierowane do tego sądu z wyjątkiem postępowań prejudycjalnych złożonych przez państwa członkowskie lub przez instytucje, a także pytań prejudycjalnych.

WKŁAD TRAKTATU – ZMIANY POLITYCZNE

Artykuł 8A określa bardzo jasno cel Aktu, którym jest stopniowe ustanowienie rynku wewnętrznego w terminie do 31 grudnia 1992 r. Rynek wewnętrzny zdefiniowany jest jako „obszar bez granic wewnętrznych, w którym jest zapewniony swobodny przepływ towarów, osób, usług i kapitału, zgodnie z postanowieniami niniejszego Traktatu”.

Akt zamieszcza postanowienia dotyczące zdolności walutowej, ale nie pozwala na wprowadzenie nowej polityki. Zbieżność polityki gospodarczej i walutowej wchodzi już w zakres istniejących kompetencji.

Polityka społeczna regulowana jest w traktacie EWG, ale Akt wprowadza dwa nowe artykuły w tej dziedzinie. Artykuł 118a traktatu WE upoważnia Radę, stanowiącą większością kwalifikowaną w ramach procedury współpracy, do „ustalenia minimalnych wymogów dotyczących ochrony bezpieczeństwa i zdrowia pracowników”. Artykuł 118b traktatu EWG wyznacza Komisji zadanie rozwijania dialogu społecznego na poziomie europejskim.

Akt wprowadza politykę wspólnotową spójności ekonomicznej i społecznej dla zrównoważenia konsekwencji realizacji rynku wewnętrznego w mniej rozwiniętych państwach członkowskich i dla zmniejszenia dystansu dzielącego regiony. Interwencja wspólnotowa realizuje się przez Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) i Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR).

W zakresie badań i rozwoju technicznego artykuł 130F traktatu EWG ustala jako cel „wzmacnianie bazy naukowej i technologicznej przemysłu Wspólnoty i sprzyjanie zwiększaniu jego międzynarodowej konkurencyjności”. W tym celu Akt przewiduje wdrożenie wieloletnich programów ramowych przyjmowanych przez Radę jednogłośnie.

Troska o ochronę środowiska we Wspólnocie przejawiła się już w traktacie rzymskim. Akt dodaje do tego trzy artykuły (art. 130r, 130s i 130t traktatu EWG), które pozwalają Wspólnocie wyznaczyć następujące cele: „zachowanie, ochrona i poprawa jakości środowiska naturalnego, przyczynianie się do ochrony zdrowia ludzkiego, zapewnianie ostrożnego i racjonalnego wykorzystywania zasobów naturalnych”. Dodaje się, że Wspólnota podejmuje działania dotyczące środowiska naturalnego, tylko jeśli mogą zostać lepiej zrealizowane na poziomie Wspólnoty niż na szczeblu krajowym (zasada pomocniczości).

Artykuł 30 zakłada, że państwa członkowskie wspólnie zmierzają do opracowania i realizacji polityki zagranicznej. Dlatego zobowiązują się przeprowadzać wzajemne konsultacje na temat wszelkich kwestii dotyczących polityki zagranicznej, które mogą mieć znaczenie dla bezpieczeństwa państw członkowskich. W tej dziedzinie Prezydencja Rady jest odpowiedzialna za inicjowanie działań, koordynację i reprezentację stanowisk państw członkowskich w stosunkach z państwami trzecimi.

JAE: BILANS I PERSPEKTYWY

Dzięki JAE 1 stycznia 1993 r. mogło dojść do transformacji wspólnego rynku w rynek jednolity. Poprzez stworzenie nowych kompetencji i reformowanie instytucji JAE otworzył drogę do integracji politycznej oraz unii gospodarczej i walutowej, które zostaną ustanowione w Maastricht w Traktacie o Unii Europejskiej.

ZMIANY WNIESIONE DO TRAKTATU

  • Traktat o Unii Europejskiej nazywany traktatem z Maastricht (1992)
    Traktat z Maastricht ujmuje w jedną Unię Europejską trzy Wspólnoty (Euratom, EWWS, EWG) oraz zinstytucjonalizowaną współpracę polityczną w zakresie polityki zagranicznej, obrony, policji i sprawiedliwości. Przekształca Europejską Wspólnotę Gospodarczą we Wspólnotę Europejską. Ponadto traktat ten ustanawia unię gospodarczą i walutową, wdraża nowe polityki wspólnotowe (edukacja, kultura, współpraca na rzecz rozwoju, spójność) i rozszerza kompetencje Parlamentu Europejskiego (procedura współdecydowania).
  • Traktat z Amsterdamu (1997)
    Traktat z Amsterdamu pozwolił na zwiększenie kompetencji Unii dzięki utworzeniu polityki zatrudnienia WE, włączeniu do działań wspólnotowych pewnych dziedzin, wynikających wcześniej ze współpracy w dziedzinie sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, podjęciu działań zmierzających do przybliżenia Unii do obywateli, możliwości ściślejszej współpracy między niektórymi państwami członkowskimi (wzmocniona współpraca). Ponadto rozszerza zakres stosowania procedury współdecydowania oraz głosowania większością kwalifikowaną. Wprowadza nową i prostszą numerację artykułów w traktatach.
  • Traktat z Nicei (2001)
    Traktat z Nicei jest w głównej mierze poświęcony sprawom niedokończonym w 1997 r. w Amsterdamie, tzn. problemom instytucjonalnym związanym z rozszerzeniem. Chodzi o skład Komisji, system ważenia głosów w Radzie i rozszerzenie przypadków stanowienia większością kwalifikowaną. Ułatwiono także stosowanie wzmocnionej współpracy i zwiększono skuteczność systemu sądowego.
  • Traktat lizboński (2007)
    Traktat lizboński przeprowadza szeroko zakrojone reformy instytucjonalne. Znosi poprzednią strukturę instytucjonalną ustanowioną w traktacie z Maastricht, a Unia zastępuje Wspólnotę Europejską. Wprowadza także istotne zmiany w sposobie funkcjonowania instytucji europejskich, podejmowania decyzji i podziału kompetencji między UE a państwami członkowskimi. Ma za zadanie usprawnić podejmowanie decyzji w Unii rozszerzonej do 27 państw członkowskich. Traktat lizboński reorganizuje także polityki wewnętrzne i zewnętrzne UE. Umożliwia na przykład instytucjom uchwalanie przepisów oraz podejmowanie środków w nowych zakresach polityk.

Omawiany traktat został także zmieniony następującymi traktatami akcesyjnymi:

  • Traktatem w sprawie przystąpienia Austrii, Finlandii i Szwecji (1994).
    Po przyjęciu tego traktatu liczba państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej zmienia się z dwunastu na piętnaście.
  • Traktatem w sprawie przystąpienia Cypru, Estonii, Węgier, Łotwy, Litwy, Malty, Polski, Czech, Słowacja i Słowenii (2003).
    Po przyjęciu tego traktatu liczba państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej wynosi dwadzieścia pięć.
  • Traktatem w sprawie przystąpienie Bułgarii i Rumunii (2005). Po przyjęciu tego traktatu liczba państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej nie wynosi już dwadzieścia pięć, a dwadzieścia siedem.

ODNIESIENIA

TraktatyData zawarciaWejście w życieDziennik Urzędowy
Jednolity akt europejski

28.2.1986

1.7.1987

Dz.U. L 169 z 29.6.1987

Traktat o Unii Europejskiej (traktat z Maastricht)

7.2.1992

1.11.1993

Dz.U. C 191 z 29.7.1992

Traktat z Amsterdamu

2.10.1997

1.5.1999

Dz.U. C 340 z 10.11.1997

Traktat z Nicei

26.2.2001

1.2.2003

Dz.U. C 80 z 10.3.2001

Traktat lizboński

13.12.2007

1.12.2009

Dz.U. C 306 z 17.12.2007

Traktaty akcesyjneData zawarciaWejście w życieDziennik Urzędowy
Traktat w sprawie przystąpienia Austrii, Finlandii i Szwecji

24.6.1994

1.1.1995

Dz.U. C 241 z 29.8.1994

Traktat w sprawie przystąpienia dziesięciu nowych państw członkowskich

16.4.2003

1.5.2004

Dz.U. L 236 z 23.9.2003

Traktat w sprawie przystąpienia Bułgarii i Rumunii

25.4.2005

1.1.2007

Dz.U. L 157 z 21.6.2005

Niniejsze informacje nie wiążą prawnie Komisji Europejskiej, nie są wyczerpujące i nie mają wartości interpretacyjnej tekstu traktatu.

Ostatnia aktualizacja: 26.10.2010
Informacja prawna | Informacje o tej stronie | Szukaj | Kontakt | Początek strony