RSS
Indeks alfabetyczny
Strona dostepna w 15 jezykach
Nowe dostepne wersje jezykowe:  CS - HU - PL - RO

We are migrating the content of this website during the first semester of 2014 into the new EUR-Lex web-portal. We apologise if some content is out of date before the migration. We will publish all updates and corrections in the new version of the portal.

Do you have any questions? Contact us.


Traktat z Maastricht o Unii Europejskiej

Traktat o Unii Europejskiej (Traktat UE) wyznacza nowy etap integracji europejskiej, ponieważ umożliwia integrację polityczną. Tworzy Unię Europejską opartą na trzech filarach: Wspólnoty Europejskie, wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa (WPZiB) oraz współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych (WSiSW). Traktat: ustanawia obywatelstwo europejskie, zwiększa uprawnienia Parlamentu Europejskiego i daje początek unii gospodarczej i walutowej (UGW). Ponadto Europejska Wspólnota Gospodarcza staje się Wspólnotą Europejską (WE).

NARODZINY

Traktat o Unii Europejskiej (Traktat UE) podpisany 7 lutego 1992 r. wszedł w życie 1 listopada 1993 r. Jest wynikiem oddziaływania czynników zewnętrznych i wewnętrznych. Na płaszczyźnie zewnętrznej upadek komunizmu w Europie Wschodniej i perspektywa zjednoczenia Niemiec spowodowały, że postanowiono wzmocnić międzynarodową pozycję Wspólnoty. Natomiast państwa członkowskie chciały kontynuować zmiany zapoczątkowane przez Jednolity Akt Europejski, wprowadzając kolejne reformy.

Takie motywy doprowadziły do zwołania dwóch konferencji międzyrządowych, jednej poświęconej unii gospodarczej i walutowej, a drugiej – unii politycznej. Szczyt Rady Europejskiej w Hanowerze z 27–28 czerwca 1988 r. powierzył grupie ekspertów pod przewodnictwem Jacques’a Delors’a zadanie przygotowania sprawozdania z propozycjami konkretnych kroków, które doprowadzą do unii gospodarczej. Podczas posiedzenia Rady Europejskiej w Dublinie 28 kwietnia 1990 r., zwołanego na belgijski wniosek o ożywienie instytucjonalne i z inicjatywy niemiecko-francuskiej zachęcającej państwa członkowskie do przyspieszenia politycznej konstrukcji Europy, postanowiono przedyskutować konieczność zmian traktatu WE dla dokonania postępu w integracji europejskiej.

Posiedzenie Rady Europejskiej, które miało miejsce 14 i 15 grudnia 1990 r. w Rzymie ostatecznie zwołało dwie konferencje międzyrządowe. Prace zakończyły się rok później podczas szczytu w Maastricht w dniach 9–10 grudnia 1991 r.

CELE

W traktacie z Maastricht pierwotny cel gospodarczy Wspólnoty, czyli realizacja wspólnego rynku, został zdecydowanie przekroczony. Zarysował się natomiast jasno wymiar polityczny.

W takim kontekście traktat z Maastricht spełnia pięć podstawowych założeń. Są to:

  • wzmocnienie legitymizacji demokratycznej instytucji,
  • poprawa skuteczności działania instytucji,
  • ustanowienie unii gospodarczej i walutowej,
  • rozwój wymiaru społecznego Wspólnoty,
  • ustanowienie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa.

STRUKTURA

Traktat ma złożoną strukturę. Po preambule następuje siedem tytułów. Tytuł I zawiera postanowienia wspólne dla Wspólnot, wspólnej polityki zewnętrznej i współpracy sądowej. Tytuł II zawiera postanowienia zmieniające traktat EWG, a tytuły II i IV zmieniają traktaty EWWS i EURATOM. Tytuł V wprowadza postanowienia dotyczące wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB). W tytule VI ujęto postanowienia dotyczące współpracy w sprawach sądowych i sprawach wewnętrznych. Postanowienia końcowe zawarte są w tytule VII.

UNIA EUROPEJSKA

Na mocy traktatu z Maastricht powstała Unia Europejska oparta na trzech filarach, tworzonych przez: Wspólnoty Europejskie, wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa oraz współpracę policyjną i sądową w sprawach karnych.

Pierwszy filar składa się ze Wspólnoty Europejskiej, Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWS) oraz Euratomu i dotyczy dziedzin, w których państwa członkowskie realizują swoją suwerenność razem z instytucjami wspólnotowymi. Stosuje się w nim proces nazywany metodą wspólnotową, która polega na przestrzeganiu kolejnych etapów: Komisja Europejska proponuje, Rada i Parlament Europejski przyjmują, a Trybunał Sprawiedliwości kontroluje przestrzeganie prawa wspólnotowego.

Drugi filar wprowadza wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa (WPZiB) zgodnie z tytułem V Traktatu o Unii Europejskiej. Zastępuje to postanowienia zawarte w Jednolitym Akcie Europejskim i umożliwia państwom członkowskim podejmowanie wspólnych działań w zakresie polityki zagranicznej. W ramach tego filaru obowiązuje międzyrządowy proces decyzyjny, opierający się w dużej mierze na głosowaniu jednomyślnym. Rola Komisji i Parlamentu jest skromna, a Trybunał Sprawiedliwości nie jest kompetentny w tej dziedzinie.

Trzeci filar dotyczy współpracy w zakresie sądownictwa i spraw wewnętrznych zgodnie z postanowieniami tytułu VI Traktatu o Unii Europejskiej. Unia ma prowadzić spójne działania przekładające się na wysoki poziom bezpieczeństwa obywateli w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Proces decyzyjny jest również międzyrządowy.

INSTYTUCJE

Kontynuując tendencję Jednolitego Aktu Europejskiego, traktat z Maastricht zwiększa rolę Parlamentu Europejskiego. Zastosowanie procedury współpracy oraz zgody rozszerza się na nowe dziedziny. Ponadto traktat tworzy nową procedurę współdecydowania, która daje Parlamentowi Europejskiemu możliwość podejmowania aktów wraz z Radą. Procedura ta zakłada zacieśnienie stosunków przy dążeniu do porozumienia między Parlamentem a Radą. Poza tym traktat włącza Parlament do procedury powoływania Komisji. Uznana zostaje rola europejskich partii politycznych w integracji europejskiej. Przyczyniają się one do tworzenia świadomości europejskiej i do wyrażania woli politycznej Europejczyków. Kadencja Komisji przedłużona została z czterech do pięciu lat, żeby zrównać ją z kadencją Parlamentu Europejskiego.

Podobnie jak Jednolity Akt Europejski, traktat z Maastricht rozszerza zastosowanie głosowania większością kwalifikowaną w Radzie na prawie wszystkie decyzje wynikające z procedury współdecydowania oraz na wszystkie decyzje podjęte zgodnie z procedurą współpracy.

Dla podkreślenia znaczenia wymiaru regionalnego traktat powołał Komitet Regionów. Komitet składa się z przedstawicieli samorządów terytorialnych i ma charakter doradczy.

POLITYKI

Traktat ustanawia polityki wspólnotowe w sześciu nowych dziedzinach:

  • sieci transeuropejskie,
  • polityka przemysłowa,
  • ochrona konsumenta,
  • edukacja i kształcenie zawodowe,
  • młodzież,
  • kultura.

UNIA GOSPODARCZA I WALUTOWA

Jednolity rynek dopełniony zostaje ustanowieniem UGW. Polityka gospodarcza zawiera trzy elementy. Państwa członkowskie zapewniają koordynację własnych polityk gospodarczych i ustanawiają nadzór wielostronny takiej koordynacji. Zobowiązane są także do przestrzegania zasad dyscypliny finansowej i budżetowej. Celem polityki walutowej jest ustanowienie wspólnej waluty oraz zapewnienie jej stałości dzięki stabilizacji cen i praktykowaniu gospodarki rynkowej.

Traktat zakłada wprowadzenie wspólnej waluty w trzech kolejnych etapach:

  • Pierwszy z nich, rozpoczęty 1 lipca 1990 r., polega na uwolnieniu przepływu kapitałów,
  • Od 1 stycznia 1994 r. zaczyna się etap drugi konwergencji polityk gospodarczych państw członkowskich,
  • Trzeci etap rozpoczął się 1 stycznia 1999 r. wraz z utworzeniem wspólnej waluty i powołaniem Europejskiego Banku Centralnego (EBC).

Polityka walutowa opiera się na Europejskim Systemie Banków Centralnych (ESBC), który tworzą EBC i krajowe banki centralne. Instytucje te są niezależne od władz politycznych zarówno krajowych, jak i wspólnotowych.

Do dwóch krajów mają zastosowanie postanowienia szczegółowe. Wielka Brytania nie zdecydowała się na przejście do trzeciego etapu UGW, a Dania podpisała protokół stanowiący, że decyzja o przejściu do trzeciego etapu zostanie podjęta w drodze referendum.

PROTOKÓŁ W SPRAWIE POLITYKI SPOŁECZNEJ

Protokół społeczny załączony do traktatu rozszerza kompetencje wspólnotowe na dziedziny społeczne. Wielka Brytania nie przystąpiła do tego protokołu. Celami tego dokumentu są:

  • promowanie zatrudnienia,
  • poprawa warunków życia i pracy,
  • odpowiednia ochrona socjalna,
  • dialog społeczny,
  • rozwój zasobów ludzkich w celu zapewnienia wysokiego i trwałego poziomu zatrudnienia,
  • integracja osób wyłączonych z rynku pracy.

OBYWATELSTWO UNII

Jedną z ważniejszych nowości wniesionych przez traktat jest ustanowienie obywatelstwa europejskiego, które uzupełnia obywatelstwo krajowe. Każda osoba mająca przynależność państwa członkowskiego jest jednocześnie obywatelem Unii. Obywatelstwo to oznacza dla Europejczyków nabycie nowych praw:

  • prawo do swobodnego przemieszczania się na terytorium Wspólnoty,
  • prawo do głosowania i kandydowania w wyborach europejskich i lokalnych w państwie, w którym mieszka,
  • prawo do ochrony dyplomatycznej i konsularnej innego państwa członkowskiego, jeśli przebywa na terytorium państwa trzeciego, w którym kraj pochodzenia nie ma swojego przedstawicielstwa,
  • prawo do składania petycji do Parlamentu Europejskiego oraz do Rzecznika Praw Obywatelskich.

ZASADA POMOCNICZOŚCI

Traktat o Unii Europejskiej przyjął jako ogólnie obowiązującą zasadę pomocniczości, która stosowana była w odniesieniu do polityki ochrony środowiska w Jednolitym Akcie Europejskim. Zasada ta stanowi, że w dziedzinach, które nie należą do jej kompetencji wyłącznej, Wspólnota podejmuje działania tylko wówczas, jeśli cele mogą być lepiej zrealizowane na poziomie wspólnotowym niż krajowym. Artykuł A zakłada, że Unia podejmuje decyzje jak najbliżej obywateli.

PO MAASTRICHT

Traktat z Maastricht stanowi decydujący etap w tworzeniu struktury europejskiej. Za sprawą ustanowienia Unii Europejskiej, stworzenia unii gospodarczej i walutowej oraz otwarcia integracji europejskiej na nowe dziedziny Wspólnota wkroczyła w wymiar polityczny.

Państwa członkowskie – świadome zmian zachodzących w integracji europejskiej, przyszłych rozszerzeń i koniecznych zmian instytucjonalnych – zawarły w dokumencie klauzulę o wprowadzaniu zmian w traktacie. W związku z tym w artykule N przewidziano zwołanie w 1996 r. konferencji przedstawicieli rządów.
Konferencja ta została zwieńczona podpisaniem w 1997 r. traktatu z Amsterdamu.

ZMIANY WNIESIONE DO TRAKTATU

  • Traktat z Amsterdamu (1997)
    Traktat amsterdamski pozwala na zwiększenie kompetencji Unii dzięki utworzeniu polityki zatrudnienia WE, włączeniu do działań wspólnotowych pewnych dziedzin, wynikających wcześniej ze współpracy w dziedzinie sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, podjęciu działań zmierzających do przybliżenia Unii do obywateli, możliwości ściślejszej współpracy między niektórymi państwami członkowskimi (wzmocniona współpraca). Ponadto rozszerza zakres stosowania procedury współdecydowania oraz głosowania większością kwalifikowaną. Wprowadza nową i prostszą numerację artykułów w traktatach.
  • Traktat z Nicei (2001)
    Traktat z Nicei jest w głównej mierze poświęcony sprawom niedokończonym w 1997 r. w Amsterdamie, tzn. problemom instytucjonalnym związanym z rozszerzeniem. Chodzi o skład Komisji, system ważenia głosów w Radzie i rozszerzenie przypadków stanowienia większością kwalifikowaną. Ułatwia stosowanie procedury wzmocnionej współpracy i zwiększa skuteczność systemu sądowego.
  • Traktat lizboński (2007)
    Traktat lizboński przeprowadza szeroko zakrojone reformy instytucjonalne. Znosi poprzednią strukturę instytucjonalną ustanowioną w traktacie z Maastricht, a Unia Europejska zastępuje Wspólnotę Europejską. Wprowadza także istotne zmiany w sposobie funkcjonowania instytucji europejskich, podejmowania decyzji i podziału kompetencji między UE a państwami członkowskimi. Ma za zadanie usprawnić podejmowanie decyzji w Unii rozszerzonej do 27 państw członkowskich. Traktat lizboński reorganizuje także polityki wewnętrzne i zewnętrzne UE. Umożliwia na przykład instytucjom uchwalanie przepisów oraz podejmowanie środków w nowych zakresach polityk.

Omawiany traktat został także zmieniony następującymi traktatami akcesyjnymi:

  • Traktatem w sprawie przystąpienia Austrii, Finlandii i Szwecji (1994), po przyjęciu którego liczba państw członkowskich wzrosła do piętnastu.
  • Traktatem w sprawie przystąpienia Cypru, Estonii, Węgier, Łotwy, Litwy, Malty, Polski, Czech, Słowacja i Słowenii (2003)
    Po przyjęciu tego traktatu liczba państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej wynosi dwadzieścia pięć.
  • Traktatem w sprawie przystąpienia Bułgarii i Rumunii (2005)
    Po przyjęciu tego traktatu liczba państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej nie wynosi już dwadzieścia pięć, a dwadzieścia siedem.

ODNIESIENIA

TraktatyData zawarciaWejście w życieDziennik Urzędowy
Traktat o Unii Europejskiej (traktat z Maastricht)

7.2.1992

1.11.1993

Dz.U. C 191 z 29.7.1992

Traktat z Amsterdamu

2.10.1997

1.5.1999

Dz.U. C 340 z 10.11.1997

Traktat z Nicei

26.2.2001

1.2.2003

Dz.U. C 80 z 10.3.2001

Traktat lizboński

13.12.2007

1.12.2009

Dz.U. C 306 z 17.12.2007

Traktaty akcesyjneData zawarciaWejście w życieDziennik Urzędowy
Traktat w sprawie przystąpienia Austrii, Finlandii i Szwecji

24.6.1994

1.1.1995

Dz.U. C 241 z 29.8.1994

Traktat w sprawie przystąpienia dziesięciu nowych państw członkowskich

16.4.2003

1.5.2004

Dz.U. L 236 z 23.9.2003

Traktat w sprawie przystąpienia Bułgarii i Rumunii

25.4.2005

1.1.2007

Dz.U. L 157 z 21.6.2005

Niniejsze informacje nie wiążą prawnie Komisji Europejskiej, nie są wyczerpujące i nie mają wartości interpretacyjnej tekstu traktatu.

Ostatnia aktualizacja: 15.10.2010

Zobacz także

  • Pełny tekst traktatu z Maastricht (DE) (EN) (FR)
Informacja prawna | Informacje o tej stronie | Szukaj | Kontakt | Początek strony