EUROPA

WPROWADZENIE

Traktat lizboński jasno wyznacza podział kompetencji między Unią Europejską (UE) a państwami członkowskimi. Po raz pierwszy wprowadza do traktatów założycielskich wyraźne rozróżnienie na trzy podstawowe rodzaje kompetencji: kompetencje wyłączne, kompetencje dzielone i kompetencje wspierające.

Samo doprecyzowanie zakresu nie powoduje istotnego przekazania kompetencji. Jednak ta reforma jest bardzo ważna i konieczna do odpowiedniego funkcjonowania UE. W przeszłości brak takich ram powodował wiele konfliktów między UE a państwami członkowskimi. Ale teraz granice kompetencji są wyraźnie wyznaczone. Taka przejrzystość ułatwia także stosowanie podstawowych zasad kontroli i wykonywania kompetencji.

ZNIESIENIE PODZIAŁU NA FILARY UE

Jedną z najistotniejszych zmian wynikających z traktatu lizbońskiego jest zniesienie struktury trzech filarów UE. Przypomnijmy, że chodziło o podział na:

• Wspólnotę Europejską,
• wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa (WPZiB),
• współpracę policyjną i sądową w sprawach karnych.

Przy takim podziale wiele kompetencji się nakładało. W ramach pierwszego filaru przyjmowano akty zgodnie z procedurami ustawodawczymi UE. Natomiast drugi i trzeci filar opierały się na współpracy między rządami państw członkowskich.

Traktat lizboński likwiduje tę skomplikowaną strukturę. Znika Wspólnota Europejska. Zostaje zastąpiona przez UE, która otrzymuje narzędzia w postaci procedur ustawodawczych, umożliwiających pełne wykonywanie swoich kompetencji. Prócz tego UE uzyskała osobowość prawną, która dawniej zarezerwowana była dla Wspólnoty. Z tej racji może już zawierać traktaty w ramach swojego zakresu kompetencji.

TRZY RODZAJE KOMPETENCJI

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) wprowadza trzy kategorie kompetencji, a dla każdej z nich proponuje niewyczerpującą listę dziedzin:

• wyłączne kompetencje (art. 3 TFUE): jedynie UE jest uprawniona do ustanawiania przepisów w tych dziedzinach. Rola państw członkowskich ogranicza się do stosowania tych przepisów, chyba że Unia zezwoli im na przyjęcie innych aktów,
• kompetencje dzielone (art. 4 TFUE): UE i państwa członkowskie mogą przyjmować akty prawne obowiązujące w tych dziedzinach. Niemniej państwa członkowskie mogą wykonywać swoją kompetencję tylko w zakresie, w jakim UE nie wykonała lub postanowiła zaprzestać wykonywania swojej kompetencji,
• kompetencje wspierające (art. 6 TFUE): UE może jedynie wspierać, koordynować lub uzupełniać działania państw członkowskich. Oznacza to, że nie posiada władzy ustawodawczej w tych dziedzinach i nie może wpływać na wykonywanie kompetencji zarezerwowanych dla państw członkowskich.

KOMPETENCJE SZCZEGÓLNE

UE posiada kompetencje szczególne w niektórych dziedzinach:

• koordynacja polityki gospodarczej i zatrudnienia (art. 5 TFUE): Unia posiada kompetencje do zapewnienia warunków takiej koordynacji. Określa wytyczne i kierunki działania dla państw członkowskich,
• WPZiB (art. 24 Traktatu o UE): UE posiada kompetencje we wszystkich dziedzinach związanych ze wspólną polityką zagraniczną i bezpieczeństwa. Definiuje i wykonuje tę politykę m.in. przez Przewodniczącego Rady Europejskiej oraz Wysokiego Przedstawiciela Unii do spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa, których zadania i status określa traktat lizboński. Jednakże UE nie może przyjmować aktów ustawodawczych w tej dziedzinie. Poza tym Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie jest właściwy w tym zakresie,
• „klauzula elastyczności” (art. 352 TFUE): pozwala UE wykroczyć poza uprawnienia przyznane przez traktaty, jeśli wymaga tego określony cel. Możliwość ta jest ograniczona ścisłą procedurą i zastrzeżeniami dotyczącymi stosowania.

WYKONYWANIE KOMPETENCJI

Wykonywanie kompetencji Unii podlega trzem podstawowym zasadom zamieszczonym w art. 5 Traktatu o UE. Wyznaczenie granic kompetencji UE znacznie ułatwiło odpowiednie stosowanie tych zasad:

• zasady przyznania: Unia działa wyłącznie w granicach kompetencji przyznanych jej w traktatach,
• zasady proporcjonalności: wykonywanie kompetencji Unii nie może wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celów traktatów,
• zasady pomocniczości: w zakresie kompetencji dzielonych UE może interweniować tylko, jeśli jest w stanie działać skuteczniej niż państwa członkowskie.

PRZEKAZYWANIE KOMPETENCJI

Obowiązujący obecnie podział kompetencji między UE a państwa członkowskie nie jest sztywny. Lecz ograniczenie lub rozszerzenie kompetencji UE jest trudnym tematem i wymaga zgody wszystkich państw członkowskich oraz przeprowadzenia procedury zmiany traktatów.