RSS
Innéacs A - Z
Tá an leathanach seo ar fáil i 23 theanga
Teangacha nua atá ar fáil:  BG - CS - ET - GA - LV - LT - HU - MT - PL - RO - SK - SL

We are migrating the content of this website during the first semester of 2014 into the new EUR-Lex web-portal. We apologise if some content is out of date before the migration. We will publish all updates and corrections in the new version of the portal.

Do you have any questions? Contact us.


An Chairt um Chearta Bunúsacha

Aithnítear sa Chairt um Chearta Bunúsacha raon cearta pearsanta, sibhialta, polaitiúla, eacnamaíocha agus sóisialta de chuid shaoránaigh agus de chuid chónaitheoirí an AE, á gcorprú i ndlí AE.

I Meitheamh 1999, ba é conclúid Chomhairle Eorpach Cologne gur cheart na cearta bunúsacha is infheidhme ar leibhéal an Aontais Eorpaigh (AE) a chomhdhlúthú i gcairt chun iad a dhéanamh níos infheicthe. Ba é toilmhian na gceann stáit/na gceann rialtais na prionsabail ghinearálta a leagadh amach sa Choinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine 1950 agus iad siúd a thagann de thraidisiúin bhunreachtúla atá i bpáirt ag tíortha an AE a chuimsiú sa chairt. Lena chois sin, bhí ar intinn go gcuimseodh an chairt na cearta bunúsacha atá i bpáirt ag saoránaigh AE chomh maith leis na cearta eacnamaíocha agus sóisialta atá i gCairt Shóisialta na Comhairle Eorpaí agus i gCairt an Chomhphobail um Chearta Sóisialta Bunúsacha le haghaidh Oibrithe. Léireodh sé, leis, na prionsabail a thagann de chásdlí na Cúirte Breithiúnais agus na Cúirte Eorpaí um Chearta an Duine.

Dréachtaíodh an chairt ag coinbhinsiún ina raibh ionadaí ó gach tír de chuid an AE agus ón gCoimisiún Eorpach, chomh maith le baill de chuid Pharlaimint na hEorpa agus de chuid na bparlaimintí náisiúnta. Fógraíodh é go foirmiúil i Nice mí na Nollag 2000 ag Parlaimint na hEorpa, ag an gComhairle agus ag an gCoimisiún.

I Nollaig 2009, le teacht i bhfeidhm Chonradh Liospóin, tugadh éifeacht cheangailteach dlí don chairt ar cothrom leis na Conarthaí. Chuige sin, leasaíodh an chairt agus fógraíodh í den dara huair i Nollaig 2007.

Ábhar

Tugann an chairt le chéile i ndoiciméad amháin cearta a bhfuarthas roimhe sin in ionstraimí reachtacha éagsúla, ar nós dlíthe náisiúnta agus dlíthe AE, agus chomh maith leis sin i gcoinbhinsiúin idirnáisiúnta ón gComhairle Eorpach, ó na Náisiúin Aontaithe (NA) agus ón Eagraíocht Idirnáisiúnta Saothair (EIS). Trí na cearta bunúsacha a shoiléiriú agus a dhéanamh níos infheicthe, cruthaítear cinnteacht dhlíthiúil laistigh den AE.

Sa Chairt um Chearta Bunúsacha gheofar réamhrá agus 54 Airteagal, agus iad grúpáilte i seacht gcaibidil:

  • Caibidil I: dínit (dínit an duine, an ceart chun na beatha, an ceart chun sláine an duine, toirmeasc ar chéasadh agus ar íde nó ar phionós atá mídhaonna nó táireach, toirmeasc ar sclábhaíocht agus ar obair éigeantais);
  • Caibidil II: saoirsí (an ceart chun saoirse agus slándála, meas ar an saol príobháideach agus ar shaol an teaghlaigh, cosaint sonraí pearsanta, an ceart chun pósadh agus teaghlach a bhunú, saoirse smaointeoireachta, coinsiasa agus reiligiúin, saoirse cainte agus saoirse faisnéise, saoirse comhthionóil agus comhlachais, saoirse na n-ealaíon agus na n-eolaíochtaí, an ceart chun oideachais, saor-rogha gairme agus an ceart chun gabháil i mbun oibre, saoirse chun gnó a dhéanamh, an ceart chun maoine, an ceart chun tearmainn, cosaint i gcás aistriú, ionnarbadh nó eiseachadadh);
  • Caibidil III: comhionannas (comhionannas faoin dlí, neamh-idirdhealú, éagsúlacht chultúrtha, reiligiúnach agus teangacha, comhionannas idir fir agus mná, cearta an linbh, cearta daoine scothaosta, imeascadh daoine faoi mhíchumas);
  • Caibidil IV: dlúthpháirtíocht (ceart na n-oibrithe chun faisnéise agus chun dul i gcomhairle laistigh den ghnóthas, ceart chun cómhargála agus chun caingne, ceart rochtana ar sheirbhísí socrúcháin, cosaint i gcás dífhostú gan údar maith, dálaí oibre cothrom agus cóir, cosc ar fhostú páistí agus cosaint do dhaoine óga ag an obair, saol an teaghlaigh agus an saol gairmiúil, slándáil shóisialta agus cúnamh sóisialta, cúram sláinte, rochtain ar sheirbhísí ar mhaithe leis an leas eacnamaíoch i gcoitinne, caomhnú an chomhshaoil, cosaint tomhaltóirí);
  • Caibidil V: cearta saoránach (an ceart chun vótála agus chun bheith ina iarrthóir i dtoghcháin chuig Parlaimint na hEorpa agus i dtoghcháin chathracha, an ceart chun dea-riaracháin, ceart rochtana ar dhoiciméid, an tOmbudsman Eorpach, ceart achainí, saoirse gluaiseachta agus cónaithe, cosaint taidhleoireachta agus chonsalach);
  • Caibidil VI: ceartas (an ceart chun leighis éifeachtaigh agus chun trialach córa, toimhde na neamhchiontachta agus an ceart chun cosanta, prionsabail na dlíthiúlachta agus na comhréireachta i dtaca le cionta coiriúla agus pionós, an ceart gan a bheith curtha ar triail ná pionósaithe faoi dhó in imeachtaí coiriúla as an gcion coiriúil céanna);
  • Caibidil VII: forálacha ginearálta.

Raon

Baineann an chairt leis na hinstitiúidí Eorpacha, faoi réir phrionsabal na coimhdeachta, agus ní ceadmhach dóibh i gcúinsí ar bith na cumhachtaí agus na tascanna a bhronn na Conarthaí orthu a leathnú. Baineann an chairt le tíortha an AE chomh maith nuair a chuireann siad dlí AE chun feidhme.

Má tá aon cheann de na cearta ar comhréir le cearta arna ráthú ag an gCoinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine, beidh brí agus raon na gceart sin díreach mar a sainítear iad ag an gcoinbhinsiún, cé gur féidir le dlí AE foráil a dhéanamh le haghaidh cosaint níos leithne. Ní mór ceart ar bith a thagann de chomhthraidisiúin bhunreachtúla thíortha an AE a léirmhíniú de réir na dtraidisiún sin.

Prótacal (Uimh.) 30 a ghabhann leis na Conarthaí maidir le feidhmiú na cairte i dtaca leis an bPolainn agus an Ríocht Aontaithe, srianann sé léirmhíniú na cairte ag an gCúirt Bhreithiúnais agus ag na cúirteanna náisiúnta sa dá thír sin, go háirithe maidir le cearta a bhaineann le dlúthpháirtíocht (Caibidil IV).

Nuashonrú is déanaí: 06.05.2010
Fógra dlíthiúil | Maidir leis an láithreán seo | Cuardaigh | Teagmháil | Barr an leathanaigh