RSS
Indeks alfabetyczny
Strona dostepna w 15 jezykach
Nowe dostepne wersje jezykowe:  CS - HU - PL - RO

We are migrating the content of this website during the first semester of 2014 into the new EUR-Lex web-portal. We apologise if some content is out of date before the migration. We will publish all updates and corrections in the new version of the portal.

Do you have any questions? Contact us.


Zakaźne encefalopatie gąbczaste (TSE)

Unia Europejska (UE) określa przepisy dotyczące zapobiegania, kontroli i zwalczania przenośnych gąbczastych encefalopatii u zwierząt. Jej celem jest zapobieganie powtarzaniu się kryzysów żywnościowych, takich jak w latach 90., i zapewnienie wysokiego poziomu zdrowia publicznego i bezpieczeństwa żywności.

AKT

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001 z dnia 22 maja 2001 r. ustanawiające zasady dotyczące zapobiegania, kontroli i zwalczania niektórych przenośnych gąbczastych encefalopatii [Zob. akt(-y) zmieniający(-e)].

STRESZCZENIE

Na początku lat 80. XX wieku pojawienie się wielu przenośnych gąbczastych encefalopatii (TSE) zostało stwierdzone osobno u ludzi (choroba Creutzfeldta-Jakoba i jej odmiany) i zwierząt (gąbczasta encefalopatia bydła lub BSE).

ZAKRES ZASTOSOWANIA

Niniejsze rozporządzenie określa przepisy dotyczące zapobiegania, kontroli i zwalczania przenośnych gąbczastych encefalopatii u zwierząt. Rozporządzenie dotyczy produkcji, wprowadzenia na rynek i, w pewnych przypadkach, eksportu żywych zwierząt i produktów pochodzenia zwierzęcego.

Rozporządzenie nie ma zastosowania do:

  • produktów kosmetycznych, leków, surowców lub innych produktów pochodzenia zwierzęcego wykorzystywanych do ich produkcji,
  • surowców lub innych produktów pochodzenia zwierzęcego niewykorzystywanych w produkcji żywności, pasz czy nawozów,
  • produktów pochodzenia zwierzęcego przeznaczonych do stosowania jako eksponaty, materiały dydaktyczne, do badań naukowych, do badań specjalnych lub do analizy, pod warunkiem, że produkty te nie zostaną ostatecznie spożyte lub zużyte przez ludzi bądź zwierzęta,
  • zwierząt żywych używanych w badaniach naukowych lub przeznaczonych do takich badań.

OKREŚLENIE STATUSU BSE

Komisja przygotowuje hierarchiczną listę klasyfikującą państwa członkowskie, państwa trzecie lub ich regiony w różnych kategoriach w zależności od poziomu ryzyka związanego z BSE. Europejski system klasyfikacji krajów według ich stopnia ryzyka jest podobny do systemu zalecanego przez Światową Organizację Zdrowia Zwierząt (OIE).

Stan w odniesieniu do BSE jest ustalany na podstawie następujących czynników (załącznik II):

  • wyniki analizy ryzyka w oparciu o następujące czynniki: spożycie przez bydło mączki mięsno-kostnej lub skwarków uzyskanych ze zwierząt przeżuwających, import wspomnianych mączek lub pasz dla zwierząt potencjalnie skażonych przez TSE, import potencjalnie skażonych zwierząt lub komórek jajowych/zarodków, status epidemiologiczny państwa lub regionu w odniesieniu do TSE, wiedza o strukturze populacji bydła, owiec i kóz w danej strefie, pochodzenie i przetwarzanie odpadów pochodzenia zwierzęcego oraz metody produkcji paszy,
  • ocena poszczególnych kryteriów: wynik analizy ryzyka identyfikującej wszelkie możliwe czynniki dotyczące wystąpienia BSE oraz ich rozwoju w czasie, program szkoleniowy dla lekarzy weterynarii, hodowców, specjalistów zajmujących się transportem, handlem i ubojem bydła, obowiązkowe zgłaszanie i badanie wszystkich krów wykazujących objawy kliniczne BSE, system monitorowania i kontroli BSE (obowiązkowe przechowywanie raportów przez siedem lat), badania próbek mózgu lub innych pobranych tkanek w zatwierdzonym laboratorium.

Istnieją trzy poziomy klasyfikacji statusu kraju lub jego regionu w odniesieniu do statusu BSE:

  • poziom 1: kraje lub regiony o znikomym ryzyku występowania BSE,
  • poziom 2: kraje lub regiony o kontrolowanym ryzyku występowania BSE,
  • poziom 3: kraje lub regiony o nieustalonym ryzyku występowania BSE.

ZAPOBIEGANIE TSE

System monitorujący

Każde z państw członkowskich przeprowadzi roczny program monitorujący BSE oraz trzęsawkę owiec, obejmujący procedury przesiewowe z zastosowaniem szybkich testów. Załącznik III opisuje szczegółowo system monitoringu, który należy wdrożyć dla obu wymienionych chorób. Oprócz obowiązkowych testów dla wszystkich zwierząt wykazujących objawy sugerujące TSE wczesne wykrywanie poubojowe musi być prowadzone dla:

  • wszystkich sztuk bydła w wieku powyżej 24 miesięcy objętych ubojem doraźnym z przeznaczeniem do spożycia przez ludzi,
  • wszystkich sztuk bydła w wieku powyżej 30 miesięcy poddawanych normalnemu ubojowi z przeznaczeniem do spożycia przez ludzi lub w ramach kampanii wykrywania BSE,
  • wszystkich sztuk bydła w wieku powyżej 24 miesięcy z przeznaczeniem nieobejmującym spożycia przez ludzi, padłych lub objętych ubojem, ale nie w ramach wybuchu epidemii takich jak pryszczyca. Państwa członkowskie mogą odstąpić od tych przepisów w odległych obszarach o niskiej gęstości pogłowia zwierząt, w których nie jest prowadzona zbiórka martwych zwierząt. O podjętych środkach państwa członkowskie powiadomią Komisję. Odstępstwo nie może dotyczyć więcej niż 10% pogłowia bydła danego państwa,
  • wszystkich sztuk bydła w wieku powyżej 24 miesięcy uznanych za chore w wyniku badań przedubojowych,
  • corocznej próbki owiec i kóz w wieku powyżej 18 miesięcy lub mających więcej niż dwa wyrżnięte stałe siekacze, poddanych ubojowi z przeznaczeniem do spożycia przez ludzi. To postanowienie dotyczy państw członkowskich, w których populacja owiec lub kóz jest większa niż 750 000 sztuk,
  • corocznej próbki owiec i kóz w wieku powyżej 18 miesięcy lub mających więcej niż dwa wyrżnięte stałe siekacze, nieprzeznaczonych do spożycia przez ludzi,
  • wszystkich innych zwierząt. Państwa członkowskie mogą w ten sposób wdrożyć programy monitorowania, w szczególności dla zwierząt wykorzystywanych w produkcji mleka, zwierząt pochodzących ze stad zakażonych TSE albo urodzonych lub pochodzących od zakażonych samic oraz zwierząt, które spożywały potencjalnie zanieczyszczoną paszę.

Najpóźniej do dnia 31 marca każdego roku państwa członkowskie przedstawiają Komisji sprawozdanie roczne, zawierające w szczególności informacje dotyczące liczby podejrzanych przypadków dla danego gatunku zwierzęcia, które są objęte zakazem przemieszczania. W ciągu trzech miesięcy od otrzymania sprawozdań Komisja przedkłada sprawozdanie zbiorcze na temat sytuacji epidemiologicznej we Wspólnocie.

Państwa członkowskie informują również Komisję i pozostałe państwa członkowskie o pojawieniu się na ich terytorium innych przypadków TSE, w szczególności wykrytych u zwierząt, których genotypy są odporne na chorobę. Genotyp białka prionowego określa się w przypadku każdego pozytywnego wyniku TSE u owcy.

Zakazy dotyczące żywienia zwierząt

Przepisy zakazują stosowania białek zwierzęcych oraz pasz zawierających takie białka w żywieniu przeżuwaczy. W żywieniu zwierząt gospodarskich, z wyjątkiem mięsożernych zwierząt futerkowych, zabronione jest stosowanie przetworzonego białka zwierzęcego, żelatyny wytworzonej z przeżuwaczy, produktów krwiopochodnych, hydrolizowanego białka oraz fosforanów dwuwapniowych i fosforanów trójwapniowych pochodzenia zwierzęcego.

Zakazy te nie mają zastosowania do stosowania wymienionych poniżej żywności i białek, które, jeśli to ma miejsce, są przetwarzane zgodnie z przepisami rozporządzenia (WE) nr 1069/2009 dotyczącego produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego, nieprzeznaczonych do spożycia przez ludzi:

  • w żywieniu zwierząt innych niż przeżuwacze: mączki rybnej, hydrolizatów białek pochodzących od zwierząt innych niż przeżuwacze i ze skór przeżuwaczy oraz fosforanów dwuwapniowych i trójwapniowych,
  • w żywieniu przeżuwaczy: mleka, przetworów mleka i siary, jaj i produktów jajecznych, żelatyny pochodzącej od zwierząt innych niż przeżuwacze, mączki rybnej, jeżeli są one stosowane do produkcji preparatów mlekozastępczych wchodzących wyłącznie w skład diety młodych przeżuwaczy,
  • w żywieniu ryb: produktów krwiopochodnych i mączki z krwi pochodzących od zwierząt innych niż przeżuwacze.

Od 1 listopada 2003 r. państwa członkowskie przekazują innym państwom członkowskim i Komisji aktualny wykaz rzeźni zaakceptowanych przez UE, w których nie prowadzi się uboju przeżuwaczy. Przedstawiają one również wykaz zakładów uprawnionych do produkcji pasz zwierzęcych i białek wymienionych powyżej.

Eksport do krajów trzecich przetworzonych białek zwierzęcych pochodzących od przeżuwaczy oraz produktów zawierających takie białka musi być zgodny z prawem obowiązującym na terytorium Unii Europejskiej. Odbiorca trzeci zobowiązuje się, z wyprzedzeniem i na piśmie, do wykorzystania i/lub powrotnego wywozu produktów zgodnie z zastosowaniem, do którego produkty te są przeznaczone. Państwo członkowskie udzielające zgody na wywóz informuje o tym inne państwa członkowskie oraz Komisję.

Określony materiał niebezpieczny

Oprócz ustanowienia procedur mających na celu usuwanie materiału szczególnego ryzyka (SRM) niniejsze rozporządzenie określa ich specyficzny charakter dla krajów lub regionów o kontrolowanym lub nieokreślonym ryzyku wystąpienia BSE:

  • w przypadku bydła:
    1. czaszka z wyłączeniem żuchwy, zawierająca mózgowie i oczy, oraz rdzeń kręgowy u bydła w wieku powyżej 12 miesięcy,
    2. kręgosłup, z wyłączeniem wyrostków kręgowych ogona, wyrostków kręgowych poprzecznej części krzyżowej i piersiowej oraz skrzydeł kości krzyżowej, jednakże wraz ze zwojami nerwowymi korzenia grzbietowego bydła w wieku powyżej 30 miesięcy oraz migdałki, jelita od dwunastnicy do prostnicy oraz krezka bydła bez względu na wiek zwierzęcia,
  • w przypadku owiec i kóz:
    1. czaszka, w tym mózgowie oraz gałki oczne, migdałki oraz rdzeń kręgowy owiec i kóz w wieku powyżej 12 miesięcy lub u których wyrzyna się stały siekacz w obrębie dziąsła, a także śledziona i jelito kręte u owiec i kóz bez względu na wiek.

Państwa członkowskie o znikomym ryzyku BSE nadal podlegają obowiązkowi usuwania SRM.

W przypadku krajów lub regionów o kontrolowanym lub nieokreślonym ryzyku BSE, kości bydła, owiec i kóz nie są wykorzystywane do produkcji mięsa odkostnionego mechanicznie. Mięso z głowy i kręgosłupy bydła powyżej 30 miesięcy oraz języki bydła w każdym wieku są zbierane zgodnie z właściwymi metodami.

Materiały szczególnego ryzyka są usuwane w ubojni i w zakładach tnących w przypadku kręgosłupów bydła i, w stosownych przypadkach, w zatwierdzonych zakładach przewidzianych w rozporządzeniu (WE) nr 1069/2009 w sprawie produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego nieprzeznaczonych do spożycia przez ludzi. Po usunięciu wszystkie SRM lub ich produkty pochodne są oznaczane farbą lub markerem. Są one poddawane utylizacji i niszczone zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1069/2009. Państwa członkowskie prowadzą częste urzędowe kontrole w celu sprawdzenia przestrzegania tych przepisów i sprawdzają, czy środki podejmowane w celu zapobieżenia zakażeniom są stosowane w całym łańcuchu dostaw.

Programy edukacyjne

Państwa członkowskie zapewnią, aby personel właściwego organu, laboratoriów diagnostycznych i uczelni rolniczych oraz weterynaryjnych, urzędowi weterynarze, personel rzeźni oraz hodowcy zwierząt zostali przeszkoleni w zakresie objawów klinicznych i epidemiologii TSE. Wspólnota może przyznać pomoc finansową na ten cel.

KONTROLA I ZWALCZANIE TSE

Przepisy odnoszące się do zwierząt podejrzanych o zakażenie TSE

Bez uszczerbku dla środków europejskich dotyczących powiadamiania o chorobach, państwa członkowskie podejmują stosowne kroki, aby każde zwierzę podejrzane o zakażenie TSE było zgłaszane odpowiednim władzom. O wykrytych przypadkach państwa członkowskie powiadamiają regularnie pozostałe państwa członkowskie i Komisję.

Zwierzę podejrzane o zakażenie TSE poddaje się urzędowemu ograniczeniu przemieszczania się do czasu poznania wyników badań klinicznych i epidemiologicznych lub jest ono poddawane ubojowi w celu przeznaczenia do badania laboratoryjnego pod kontrolą urzędową. Wszystkie inne przeżuwacze z tego gospodarstwa poddaje się także urzędowemu ograniczeniu przemieszczania się do czasu poznania wyników badań.

Jeśli okaże się, że podejrzane zwierzę zostało narażone na kontakt z TSE w gospodarstwie innym niż gospodarstwo, w którym podejrzenie miało miejsce, właściwy organ może postanowić, że tylko podejrzane zwierzę podlega ograniczeniu przemieszczania się i może także wprowadzić nadzór nad innymi gospodarstwami.

Środki stosowane w przypadku stwierdzeniu obecności TSE

W przypadku oficjalnego stwierdzenia obecności TSE stosuje się wymienione poniżej środki:

  • przeprowadza się dochodzenie celem identyfikacji możliwego źródła choroby oraz wszystkich zwierząt i produktów pochodzących od zwierząt, które mogą być zakażone,
  • w przypadku potwierdzenia BSE u bydła, ubój i całkowite zniszczenie sztuk bydła zidentyfikowanych w dochodzeniu jako zagrożone (łącznie ze zwierzętami z kohorty, w której zakażone zwierzę zostało urodzone lub w której było hodowane). Państwo członkowskie może podjąć decyzję o odroczeniu uboju i niszczenia zwierząt do końca ich życia produkcyjnego w przypadku byków wykorzystywanych do produkcji nasienia, pod warunkiem że możliwe jest zapewnienie ich zniszczenia po śmierci,
  • w przypadku potwierdzenia BSE u owiec i kóz, ubój i całkowite zniszczenie wszystkich owiec i kóz w stadzie,
  • w przypadku potwierdzenia TSE u owiec lub kóz, w sytuacji, gdy BSE jest wykluczone, zabicie i całkowite zniszczenie wszystkich sztuk owiec i kóz w stadzie lub, tylko w przypadku owiec, selektywny ubój i zniszczenie sztuk z genotypem wrażliwym na BSE. Jeśli zakażone zwierzę pochodzi z innego gospodarstwa, państwo członkowskie może dodatkowo lub zamiennie podjąć decyzję o zastosowaniu środków zwalczania w gospodarstwie pochodzenia.

W oczekiwaniu na wyniki badań gospodarstwo, w którym zakażenie zostało potwierdzone, umieszcza się pod urzędowym nadzorem, a jakiekolwiek przemieszczenie zwierząt podatnych (i produktów pochodzenia zwierzęcego) do tego gospodarstwa lub z niego musi być ściśle zatwierdzone przez właściwy organ. Ten środek zapewnia skuteczną identyfikację i śledzenie przemieszczania zwierząt (lub produktów pochodnych). Jeśli okaże się, że gospodarstwo, w którym potwierdzono wystąpienie TSE nie jest gospodarstwem, w którym zwierzę zostało narażone na czynnik odpowiedzialny za wywołanie TSE, władze mogą umieścić pod nadzorem więcej gospodarstw oprócz tego, w którym zwierzę zostało narażone. Od tych ogólnych zasad mogą zostać przyznane odstępstwa.

Właściciele, którzy stracili zwierzęta lub produkty pochodzenia zwierzęcego, otrzymują bezzwłocznie odszkodowania.

Państwa członkowskie opracowują wytyczne określające środki krajowe, które należy wdrożyć, jak również zakres kompetencji i odpowiedzialności w przypadku wystąpienia TSE.

WPROWADZANIE NA RYNEK, IMPORT ORAZ EKSPORT

Żywe zwierzęta, ich nasienie, zarodki oraz komórki jajowe

Gdy dozwolony jest ich import, wprowadzenie na rynek lub eksport, zwierzęta żywe, ich zarodki i komórki jajowe powinny posiadać odpowiednie świadectwa sanitarne. W przypadku owiec i kóz świadectwa potwierdzają, że pochodzą one z gospodarstw, w których nigdy nie został zdiagnozowany żaden przypadek trzęsawki owiec lub, w przypadku owiec, że mają one genotyp odporny na TSE.

Należy zabronić wprowadzania na rynek ostatniego potomstwa urodzonego przez samice bydła, owiec czy kóz zakażone TSE w ciągu okresu poprzedzającego wystąpienie pierwszych objawów klinicznych choroby.

Wprowadzanie na rynek i import produktów pochodzenia zwierzęcego

Niniejsze rozporządzenie nakłada wymóg wysokiego poziomu bezpieczeństwa w odniesieniu do BSE. Rozporządzenie wymaga zastosowania dla przywozu wołowiny do UE środków takich samych jak środki stosowane w UE, z wyjątkiem krajów o niskim ryzyku występowania BSE. Na przykład wprowadza zakaz importu z krajów trzecich o kontrolowanym ryzyku występowania BSE określonych materiałów niebezpiecznych oraz produktów mięsnych zawierających SRM. W związku z tym zainteresowane państwa muszą dbać o to, by techniki uboju zwierząt były zgodne z przepisami europejskimi.

Zasady te stosuje się również do poniższej listy produktów pochodzących od bydła, owiec i kóz z państw trzecich: wytopione tłuszcze, żelatyna, pasze dla zwierząt domowych, kości i produkty kostne, surowce do produkcji pasz dla zwierząt.

Środki zabezpieczające

Rozporządzenie przewiduje środki zabezpieczające, które mogą być stosowane w handlu wewnątrz Europy i w handlu z państwami trzecimi. Środki te pochodzą głównie z istniejących dyrektyw obejmujących tę kwestię (w szczególności z dyrektyw 89/662/EWG, 90/425/EWG, 91/496/EWG i 97/78/WE). Istnieje wiele takich środków. Na przykład, jeśli importujące państwo członkowskie przywozu podczas kontroli urzędowych stwierdza obecność choroby stanowiącej poważne zagrożenie dla zdrowia ludzi lub zwierząt, władze mogą podjąć bardziej restrykcyjne środki, w tym kwarantannę zwierząt. Takie środki może również przedsięwziąć Komisja.

Laboratoria referencyjne, pobieranie próbek, badanie oraz kontrole

Dla zapewnienia spójności analizy naukowej i wiarygodności wyników na poziomie krajowym i europejskim wyznaczono laboratoria referencyjne. Jeśli to konieczne, eksperci Komisji mogą kontrolować prawidłowe działanie ich urządzeń.

Krajowe laboratoria referencyjne są odpowiedzialne przede wszystkim za weryfikację metod diagnostycznych stosowanych w laboratoriach regionalnych i za koordynację w państwie członkowskim. Krajowe laboratoria referencyjne współpracują z europejskim laboratorium referencyjnym.

Państwa członkowskie bez krajowego laboratorium referencyjnego muszą mieć możliwość korzystania z europejskiego laboratorium lub z laboratorium innego państwa członkowskiego.

Europejskie laboratorium referencyjne koordynuje, w porozumieniu z Komisją, metody stosowane w państwach członkowskich do diagnostyki BSE i uczestniczy w identyfikacji ognisk TSE. Ułatwia szkolenia ekspertów naukowych w celu harmonizacji technik diagnostycznych na terenie całej Wspólnoty.

Stosowane metody analityczne i metody pobierania próbek spełniają normy określone w instrukcji Światowej Organizacji Zdrowia Zwierząt. Dotyczą one między innymi procedur stosowanych w przypadku podejrzenia zwierząt oraz w ramach rocznego programu monitorowania.

Środki instytucjonalne

Komisja jest wspomagana przez Stały Komitet ds. Łańcucha Żywnościowego i Zdrowia Zwierząt oraz odpowiednie komitety naukowe w sprawach środków mogących mieć wpływ na zdrowie publiczne.

ODNIESIENIA

AktWejście w życieTermin transpozycji przez państwa członkowskieDziennik Urzędowy

Rozporządzenie (WE) nr 999/2001

1.7.2001

-

Dz.U. L 147 z 31.5.2001

Akt(-y) zmieniający(-e)Wejście w życieTermin transpozycji przez państwa członkowskieDziennik Urzędowy

Rozporządzenie (WE) nr 1128/2003

18.7.2003

-

Dz.U. L 160 z 28.6.2003

Rozporządzenie (WE) nr 932/2005

1.7.2005

-

Dz.U. L 163 z 23.6.2005

Rozporządzenie (WE) nr 1923/2006

19.1.2007

-

Dz.U. L 404 z 30.12.2006

Rozporządzenie (WE) nr 220/2009

20.4.2009

-

Dz.U. L 87 z 31.3.2009

Kolejne zmiany i poprawki do rozporządzenia (WE) nr 999/2001 zostały włączone do tekstu podstawowego. Niniejszy tekst skonsolidowany ma jedynie wartość dokumentalną.

AKTY POWIĄZANE

Decyzja Komisji 2007/453/WE z 29 czerwca 2007 r. ustanawiająca status BSE państw członkowskich i krajów trzecich lub ich regionów zgodnie z ryzykiem wystąpienia BSE [Dz.U. L 172 z 30.6.2007].

Decyzja Komisji 2002/1003/WE z 18 grudnia 2002 r. ustanawiająca minimalne wymogi w zakresie badania genotypów białka prionowego u owiec [Dz.U. L 349 z 24.12.2002].
Do dnia 1 lipca 2003 r. wszystkie państwa członkowskie przeprowadzą badanie genotypu białka prionowego u wszystkich krajowych ras owiec, lub ras stanowiących znaczny odsetek pogłowia owiec na ich terytorium. Sprawozdanie dla Komisji należy przedstawić najpóźniej do dnia 1 października 2003 r.

Komunikat Komisji z dnia 16 lipca 2010 r. „Druga mapa drogowa dla TSE – Dokument strategiczny w sprawie pasażowalnych encefalopatii gąbczastych na lata 2010–2015” [KOM(2010) 384 wersja ostateczna – nieopublikowany w Dzienniku Urzędowym].
Większość działań w krótkiej i średniej perspektywie rozważanych w pierwszej mapie drogowej dla TSE została zakończona z sukcesem. Od tego czasu kontynuowany jest pozytywny trend zaobserwowany już w 2005 r. podczas epidemii BSE. Celem na najbliższe lata jest kontynuacja przeglądu środków przy jednoczesnym zapewnieniu wysokiego poziomu bezpieczeństwa żywnościowego. Zasady dotyczące TSE są i będą w przyszłości stopniowo zmieniane w oparciu o solidne podstawy naukowe. UE jest bliska całkowitego zwalczenia BSE w populacji bydła, należy jednak nadal monitorować sytuację w przypadku ewentualnego potencjalnego pojawienia się BSE lub pojawienia się nowego czynnika TSE w populacji bydła. Zasadnicza część przeglądu powinna koncentrować się na kwestiach naukowych i technicznych związanych z monitorowaniem i wdrażaniem nowych środków.

Komunikat Komisji z dnia 15 lipca 2005 r. „Mapa drogowa dla TSE” [KOM(2005) 322 – nieopublikowany w Dzienniku Urzędowym].

Ostatnia aktualizacja: 17.05.2011
Informacja prawna | Informacje o tej stronie | Szukaj | Kontakt | Początek strony