RSS
Indeks alfabetyczny
Strona dostepna w 15 jezykach
Nowe dostepne wersje jezykowe:  CS - HU - PL - RO

We are migrating the content of this website during the first semester of 2014 into the new EUR-Lex web-portal. We apologise if some content is out of date before the migration. We will publish all updates and corrections in the new version of the portal.

Do you have any questions? Contact us.


Rola uniwersytetów w Europie opartej na Wiedzy

Niniejszy komunikat ma na celu zainicjowanie debaty na temat roli uniwersytetów europejskich w społeczeństwie i gospodarce opartej na wiedzy.

AKT

Komunikat Komisji z dnia 5 lutego 2003 r. – Rola uniwersytetów w Europie opartej na wiedzy [COM(2003) 58 wersja ostateczna – nieopublikowany w Dzienniku Urzędowym].

STRESZCZENIE

Stworzenie Europy opartej na wiedzy stanowi dla uniwersytetów – odgrywających w tym procesie kluczową rolę – źródło możliwości, ale także znaczących wyzwań. Uniwersytety działają w coraz bardziej zglobalizowanym środowisku, poddanym ciągłej ewolucji i naznaczonym poprzez rosnącą konkurencję, której celem jest przyciągnąć i utrzymać najlepsze talenty, oraz poprzez pojawienie się nowych potrzeb, na które muszą odpowiedzieć. Jednakże europejskie uniwersytety mają zazwyczaj mniej atutów oraz mniej środków finansowych od uczelni z innych krajów wysoko rozwiniętych, szczególnie ze Stanów Zjednoczonych. Pojawia się więc pytanie dotyczące ich możliwości konkurowania z najlepszymi uniwersytetami na świecie przy stałym zapewnieniu doskonałego poziom. Ta kwestia jest szczególnie aktualna w perspektywie rozszerzenia, zważywszy na często trudną sytuację uniwersytetów w krajach kandydujących, zarówno jeśli chodzi o zasoby ludzkie, jak i środki finansowe.

Europejski krajobraz uniwersytecki

Europejski krajobraz uniwersytecki charakteryzuje się znaczącym zróżnicowaniem, które wyraża się zarówno w organizacji, sposobie zarządzania, jak i w warunkach funkcjonowania, w tym w kwestii statutu, warunkach zatrudnienia, jak i rekrutacji wykładowców i naukowców.

W UE istnieje ok. 3 300 instytucji szkolnictwa wyższego, a ok. 4 000 w całej Europie (z uwzględnieniem krajów Europy Wschodniej i krajów kandydujących). Instytucje te skupiają coraz większą liczbę studentów: ponad 12,5 mln w 2000 r., wobec prawie 9 mln 10 lat wcześniej. Zatrudniają 34% środowiska naukowców w Europie ze znaczącymi różnicami w zależności od państwa członkowskiego (26% w Niemczech, 55% w Hiszpanii oraz ponad 70% w Grecji).

Unia Europejska kształci niewiele więcej absolwentów nauk ścisłych i technicznych niż Stany Zjednoczone, przy czym liczy mniej naukowców niż wielkie mocarstwa technologiczne. Ten widoczny paradoks można wyjaśnić mniejszą liczbą etatów badawczych oferowanych absolwentom kierunków ścisłych w Europie głównie przez sektor prywatny: jedynie 50% europejskich naukowców pracuje w przedsiębiorstwach, wobec 83% naukowców amerykańskich oraz 66% japońskich. Mimo to uniwersytety są odpowiedzialne za 80% istotnych prac badawczych prowadzonych w Europie.

Uniwersytety i wymiar europejski

Uniwersytety zorganizowane głównie na poziomie narodowym oraz regionalnym wydają się mieć trudności ze znalezieniem rzeczywistego wymiaru europejskiego. Na przykład mobilność studentów pozostaje wciąż sprawą marginalną w Europie. W 2000 r. jedynie 2,3% europejskich studentów odbywało studia w innym kraju europejskim. Niemniej UE finansuje wiele inicjatyw na rzecz badań naukowych, edukacji oraz kształcenia zarówno na poziomie europejskim, jak i międzynarodowym.

W dziedzinie badań uniwersytety europejskie korzystają z około jednej trzeciej finansowania pochodzącego z 5. (1998–2002) oraz 6. (2002–2006) Programu Ramowego Badań Naukowych i Rozwoju Technologicznego, a przede wszystkim z działania wspomagania kształcenia oraz mobilności naukowców (Działania Marie Curie). W dziedzinie edukacji i szkoleń uniwersytety są zaangażowane we wszystkie działania programu Socrates zwłaszcza w jego części Erasmus. Program Leonardo wspiera projekty dotyczące głównie mobilności między uniwersytetami a przedsiębiorstwami. W latach 1995–1999 uczestniczyło w nim 40 000 osób. Uniwersytety są również zaangażowane w inicjatywę eEurope oraz jej Plan działania eEurope 2005, który wspiera wszystkie uczelnie w rozwijaniu dostępu do sieci internetowej („wirtualny kampus”) dla studentów i naukowców.

Ta współpraca rozszerza się również na inne regiony świata. Wspólnotowy program ramowy w dziedzinie badań jest w dużej mierze otwarty dla wszystkich krajów świata i wspiera szczególnie współpracę z krajami regionu śródziemnomorskiego, Rosją i Wspólnotą Niepodległych Państw, jak również z krajami rozwijającymi się. Poprzez realizację programu TEMPUS Unia wspiera współpracę uniwersytecką z krajami byłego bloku komunistycznego, krajami Europy Południowo-Wschodniej oraz - od czasu rozszerzenia w 2002 r. - z regionem śródziemnomorskim. Relacje z innymi obszarami geograficznymi korzystają z różnych inicjatywach, takich jak ALFA oraz Asia-Link.

Uniwersytety wobec nowych wyzwań europejskich

Uniwersytety muszą zmierzyć się z koniecznością przystosowania do głębokich przemian, jakimi są przede wszystkim:

  • zwiększenie popytu w sferze edukacji na poziomie wyższym. Niskiemu przyrostowi naturalnemu w Europie towarzyszy w najbliższej perspektywie rosnące zapotrzebowanie na kształcenie wyższe przede wszystkim z powodu przyjętej przez niektóre rządy polityki, mającej na celu zwiększenie liczby studentów oraz z powodu narodzin nowych i licznych potrzeb związanych z uczeniem się przez całe życie.
  • internacjonalizacja edukacji i badań naukowych. Uniwersytety europejskie przyciągają mniej obcokrajowców, ale przede wszystkim mniej naukowców pracowników naukowych, niż uniwersytety amerykańskie. Pierwsze przyjęły w 2000 r. około 450 000 studentów z zagranicy, drugie ponad 540 000, z czego większość pochodziła z Azji. Jednakże Stany Zjednoczone przyciągają proporcjonalnie więcej studentów zagranicznych kontynuujących zaawansowane studia inżynierskie, matematyczne, informatyczne oraz zatrzymują więcej osób z tytułem naukowym doktora. Około 50% Europejczyków posiadających dyplom amerykańskiej uczelni, pozostaje tam przez wiele lat, a znaczna część z nich osiedla się tam na stałe. Uniwersytety europejskie oferują naukowcom oraz studentom mniej atrakcyjne środowisko po części z tego powodu, że nie posiadają często koniecznego potencjału, co zmusza je do łączenia się w formy sieci i tworzenia wspólnych programów lub dyplomów. Jednak inne czynniki zewnętrzne dla uniwersytetów odgrywają również znaczącą rolę na przykład brak elastyczności rynku pracy lub słabiej rozwinięta przedsiębiorczość, która ogranicza możliwości zatrudniania w innowacyjnych sektorach.
  • rozwój ścisłej i efektywnej współpracy pomiędzy uniwersytetami a przemysłem. Współpraca między uniwersytetami a przemysłem powinna być wzmocniona, obierając w bardziej konkretny sposób kierunek działania zmierzający ku innowacyjności, tworzeniu nowych przedsiębiorstw oraz – ogólnie rzecz ujmując – transfer i propagowanie wiedzy.
  • zwiększenie liczby miejsc tworzenia wiedzy. Wobec wzrastającej tendencji przedsiębiorstw do zlecania badań najlepszym uniwersytetom, środowisko uniwersyteckie staje się coraz bardziej konkurencyjne.
  • reorganizacja wiedzy. Z jednej strony przejawia się ona przez wzrastającą dywersyfikację i specjalizację wiedzy oraz pojawienie się coraz bardziej zaawansowanych i precyzyjnych obszarów specjalizacji badawczej i dydaktycznej. Z drugiej zaś strony przez fakt, że środowisko akademickie potrzebuje pilnej adaptacji do interdyscyplinarnego charakteru obszarów wynikających z ogromnych problemów społecznych, takich jak zrównoważony rozwój, nowe epidemie, zarządzanie ryzykiem itp. Mimo to działalność uniwersytetów, zwłaszcza w sferze dydaktycznej, usiłuje pozostać w tradycyjnych ramach organizacji.
  • pojawienie się nowych oczekiwań. Uniwersytet musi odpowiedzieć na nowe potrzeby edukacyjne oraz szkoleniowe, które pojawiają się wraz z gospodarką i społeczeństwem opartym na wiedzy. Wśród nich znajdują się wzrastające potrzeby edukacji naukowej i technicznej, kompetencji transwersalnych oraz możliwości kontynuowania nauki przez całe życie, które wymagają większego przenikania się między ogniwami oraz poziomami systemów edukacji i szkoleń.

Uniwersytety wobec nowych wyzwań europejskich

Doskonałość zasobów ludzkich zależy w dużej mierze od dostępnych źródeł finansowych, ale także od warunków pracy oraz perspektyw rozwoju zawodowego. W sposób ogólny perspektywy kariery, które w uniwersytetach europejskich charakteryzują się wielością statusów, są ograniczone oraz naznaczone niepewnością. Wyzwania są liczne, a ich stawka – ogromna. Niniejszy komunikat skupia się na trzech elementach:

  • zagwarantowanie europejskim uniwersytetom wystarczających i długotrwałych zasobów. Tradycyjnie główne źródło finansowania badań naukowych oraz pracy dydaktycznej europejskich uniwersytetów pochodzi z finansowania publicznego. Alternatywne finansowanie może pochodzić:
    1. z dotacji prywatnych, na wzór Stanów Zjednoczonych,
    2. ze sprzedaży usług (w tym usług badawczych oraz dotyczących rozwoju elastycznych możliwości uczenia się przez całe życie), głównie przedsiębiorstwom,
    3. z wkładu finansowego studentów, w formie kosztów wpisowego oraz czesnego. W Europie opłaty wnoszone przez studentów są generalnie ograniczone, a nawet zabronione, w celu zapewnienia demokratycznego dostępu do szkolnictwa wyższego.
    4. z wykorzystania rezultatów badań oraz tworzenia przedsiębiorstw spin-off. Od połowy lat 90. liczba młodych przedsiębiorstw technologicznych (spin-off) utworzonych przez uniwersytety w Europie ciągle wzrasta. Ich średnia liczba pozostaje jednak wyraźnie niższa od tej, która znajduje się przy kampusach amerykańskich. Dużą przeszkodą w lepszym wykorzystaniu rezultatów uniwersyteckich badań jest sposób, w jaki są traktowane w Europie kwestie własności intelektualnej. Ponadto uczelnie europejskie dysponują słabo rozwiniętymi strukturami zarządzania rezultatami badawczymi, nawet mniej rozwiniętymi niż struktury publicznych instytucji badawczych. Inną tego przyczyną jest nieznajomość realiów ekonomicznych przez wiele uniwersytetów, szczególnie w kwestii aspektów zarządzania oraz własności intelektualnej.
  • wzmocnienie pozycji uniwersytetów europejskich w dziedzinie badań oraz nauczania. Niniejszy komunikat ma na celu zachęcenie środowiska uniwersyteckiego do zidentyfikowania dziedzin, w których poszczególne uniwersytety osiągnęły lub są w stanie osiągnąć doskonałość uznaną jako konieczną na poziomie europejskim lub światowym, aby skoncentrować na nich fundusze wspierające badania akademickie. Koncentracja finansowania badań na nieco mniejszej liczbie dziedzin i instytucji przełoży się na zwiększenie wyspecjalizowania uniwersytetów, które umożliwi osiągnięcie jakości adekwatnej do poziomu krajowego w niektórych dziedzinach, zapewniając tym samym wybitne wyniki na szczeblu europejskim.
    Poza tym wobec aktualnej tendencji uniwersytetów europejskich do rekrutacji studentów pochodzących z kraju lub regionu swojej siedziby, a nawet z tej samej instytucji, niniejszy komunikat proponuje wzmożenie nie tylko mobilności akademickiej wewnątrzeuropejskiej, ale również mobilności między uniwersytetem a przemysłem. Efektem tego działania byłoby nadanie nowych perspektyw kariery młodym badaczom.
  • otwarcie uniwersytetów na zewnątrz i wspieranie ich międzynarodowej atrakcyjności. Większa otwartość międzynarodowa oznacza dla uniwersytetów europejskich większą konkurencję z uniwersytetami z innych kontynentów – szczególnie z uniwersytetami amerykańskimi – o przyciągnięcie i utrzymanie najlepszych talentów z całego świata. O ile uniwersytety europejskie przyjmują prawie taką samą liczbę studentów obcokrajowców, co uniwersytety amerykańskie, to przyciągają one proporcjonalnie mniej studentów o wysokim poziomie i mniejszą grupę badaczy. Podsumowując oferta uniwersytetów europejskich jest mniej atrakcyjna: w zakresie warunków finansowych, materialnych oraz pracy, ale również z powodu niedopasowanego charakteru i źle zharmonizowanych przepisów dotyczących wiz oraz kart pobytu dla studentów, wykładowców oraz badaczy.
    Dlatego regiony UE są wezwane do odgrywania szczególnej roli we wzmacnianiu spójności europejskiej poprzez rozwój parków technologicznych i naukowych, rozwijanie struktur współpracy regionalnej między przemysłem a uniwersytetami, opracowanie uniwersyteckich strategii rozwoju regionalnego, wdrożenie sieci uniwersytetów na poziomie regionalnym.

Kontekst

Aby uniwersytety europejskie mogły spełniać decydującą rolę w osiągnięciu strategicznego celu ustalonego podczas Rady Europejskiej w Lizbonie, tj. stworzenia z Unii Europejskiej (UE) najbardziej konkurencyjnej i dynamicznej na świecie gospodarki opartej na wiedzy, niniejszy komunikat inicjuje debatę nad rolą uniwersytetów w społeczeństwie i gospodarce opartej na wiedzy. O ile powstanie i wzrost gospodarki i społeczeństwa opartego na wiedzy zależą od kombinacji czterech elementów współzależnych: tworzenia nowej wiedzy, jej przekazywania za pomocą edukacji i szkoleń, jej rozpowszechniania za pomocą technologii informacji i komunikacji oraz korzystania z niej poprzez procesy przemysłowe lub nowe usługi, uniwersytety europejskiej stają kluczowymi uczestnikami tego nowego procesu.

AKTY POWIĄZANE

Zalecenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 lutego 2006 r. w sprawie dalszej europejskiej współpracy w zakresie zapewnienia jakości w szkolnictwie wyższym [Dz.U. L 64 z 4.3.2006].

Komunikat Komisji z dnia 10 stycznia 2003 r.– Efektywne inwestowanie w edukację i szkolenia: imperatyw dla Europy [COM(2002) 779 wersja ostateczna - nieopublikowany w Dzienniku Urzędowym].

Komunikat Komisji z dnia 20 kwietnia 2005 r. – Mobilizowanie potencjału umysłowego Europy: umożliwianie uniwersytetom wniesienia pełnego wkładu do strategii lizbońskiej [COM(2005) 152 wersja ostateczna – nieopublikowany w Dzienniku Urzędowym].

Zalecenie Rady (WE) nr 561/98 z dnia 24 września 1998 r. w sprawie europejskiej współpracy w zakresie zapewniania jakości w szkolnictwie wyższym [Dz.U. L 270 z 7.10.1998].

Ostatnia aktualizacja: 19.04.2006
Informacja prawna | Informacje o tej stronie | Szukaj | Kontakt | Początek strony