RSS
Αλφαβητικό ευρετήριο
Αυτή η σελίδα διατίθεται σε 15 γλώσσες
Νέες διαθέσιμες γλώσσες:  CS - HU - PL - RO

We are migrating the content of this website during the first semester of 2014 into the new EUR-Lex web-portal. We apologise if some content is out of date before the migration. We will publish all updates and corrections in the new version of the portal.

Do you have any questions? Contact us.


Ο ρόλος των πανεπιστημίων στην Ευρώπη της γνώσης

Στόχος της ανακοίνωσης αυτής είναι να αρχίσει συζήτηση σχετικά με το ρόλο που διαδραματίζουν τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια στην κοινωνία και στην οικονομία της γνώσης.

ΠΡΑΞΗ

Ανακοίνωση της Επιτροπής της 5ης Φεβρουαρίου 2003 - Ο ρόλος των πανεπιστημίων στην Ευρώπη της γνώσης [COM(2003) 58 τελικό - Δεν έχει δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα].

ΣΥΝΟΨΗ

Πλαίσιο

Λαμβανομένου υπόψη του κεντρικού ρόλου των πανεπιστημίων, η δημιουργία μιας Ευρώπης που βασίζεται στη γνώση αποτελεί γι' αυτά πηγή ευκαιριών αλλά και σημαντικών προκλήσεων. Τα πανεπιστήμια λειτουργούν όντως σε ένα όλο και περισσότερο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον, σε συνεχή εξέλιξη, το οποίο χαρακτηρίζεται από εντεινόμενο ανταγωνισμό για την προσέλκυση και συγκράτηση των πιο προικισμένων στελεχών καθώς και από την ανάδειξη νέων αναγκών στις οποίες καλούνται να ανταποκριθούν. Ωστόσο, τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια έχουν λιγότερα πλεονεκτήματα και διαθέτουν λιγότερα χρηματοδοτικά μέσα σε σχέση με τα αντίστοιχα ιδρύματα των αναπτυγμένων χωρών, και ιδιαίτερα των ΗΠΑ. Τίθεται συνεπώς το ερώτημα κατά πόσον μπορούν να ανταγωνιστούν με τα καλύτερα πανεπιστήμια στον κόσμο, κατοχυρώνοντας παράλληλα ένα σταθερό επίπεδο αριστείας. Το ερώτημα αυτό είναι ιδιαίτερα επίκαιρο ενόψει της διεύρυνσης, λαμβανομένης υπόψη της συχνά δυσχερούς κατάστασης των πανεπιστημίων στις υποψήφιες χώρες όσον αφορά το ανθρώπινο δυναμικό και τα χρηματοδοτικά μέσα.

Το ευρωπαϊκό πανεπιστημιακό τοπίο

Το ευρωπαϊκό πανεπιστημιακό τοπίο χαρακτηρίζεται από σημαντική ετερογένεια που αντανακλάται στην οργάνωση, τη διοίκηση και τους όρους λειτουργίας, συμπεριλαμβανομένων του καθεστώτος των πανεπιστημίων, των όρων απασχόλησης και πρόσληψης του διδακτικού προσωπικού και των ερευνητών.

Στην ΕΕ, υπάρχουν 3.300 περίπου ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης και στο σύνολο της Ευρώπης περίπου 4.000, συμπεριλαμβανομένων των υπολοίπων χωρών της δυτικής Ευρώπης και των υποψηφίων χωρών. Στα ιδρύματα αυτά σπουδάζει ένας αυξανόμενος αριθμός φοιτητών: άνω των 12,5 εκατομμυρίων το 2000, έναντι κάτω των 9 εκατομμυρίων δέκα χρόνια πριν. Επίσης, στα ιδρύματα αυτά απασχολείται το 34 % του συνόλου των ερευνητών στην Ευρώπη, με σημαντικές διακυμάνσεις μεταξύ των διαφόρων κρατών μελών (6 % στη Γερμανία, 55 % στην Ισπανία και πάνω από το 70 % στην Ελλάδα).

Η Ευρωπαϊκή Ένωση εκδίδει ελαφρώς περισσότερα επιστημονικά και τεχνικά διπλώματα σε σχέση με τις ΗΠΑ, αν και διαθέτει λιγότερους ερευνητές απ' ότι οι άλλες μεγάλες τεχνολογικές δυνάμεις. Το παράδοξο αυτό οφείλεται στον μικρότερο αριθμό ερευνητικών θέσεων που παρέχεται στους επιστήμονες διπλωματούχους στην Ευρώπη, ιδίως στον ιδιωτικό τομέα: 50 % μόνο των ευρωπαίων ερευνητών απασχολούνται στις επιχειρήσεις, σε σχέση με 83 % των αμερικάνων ερευνητών και το 66 % των Ιαπώνων ερευνητών. Παρά το γεγονός αυτό, τα πανεπιστήμια ευθύνονται για το 80 % της βασικής έρευνας που διεξάγεται στην Ευρώπη.

Τα πανεπιστήμια και η ευρωπαϊκή διάσταση

Τα πανεπιστήμια, δεδομένου ότι είναι κυρίως οργανωμένα σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο, αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην εξεύρεση μιας αληθινής ευρωπαϊκής διάστασης. Η κινητικότητα των φοιτητών παραμένει, παραδείγματος χάρη, περιορισμένη στην Ευρώπη. Το 2000, μόνο το 2,3 % των ευρωπαίων φοιτητών φοιτούσαν σε άλλη ευρωπαϊκή χώρα. Ωστόσο, η ΕΕ χρηματοδοτεί πολλές πρωτοβουλίες για την προώθηση της έρευνας, της εκπαίδευσης και της κατάρτισης σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο.

Στον ερευνητικό τομέα, το εν τρίτο της χρηματοδότησης των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων προέρχεται από το πέμπτο (1998-2002) και το έκτο (2002-2006) πρόγραμμα-πλαίσιο για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη, και, ιδίως, από τις δράσεις στήριξης της κατάρτισης και της κινητικότητας των ερευνητών (Δράσεις Marie Curie). Στον τομέα της εκπαίδευσης και κατάρτισης, τα πανεπιστήμια συμμετέχουν ενεργά στο σύνολο των δράσεων του προγράμματος ΣΩΚΡΑΤΗΣ, και ιδιαίτερα στο τμήμα ERASMUS. Το πρόγραμμα LEONARDO στηρίζει ιδίως σχέδια κινητικότητας μεταξύ των πανεπιστημίων και των επιχειρήσεων , στο οποία συμμετείχαν 40.000 άτομα μεταξύ των ετών 1995 και 1999. Τα πανεπιστήμια συμμετέχουν επίσης στην πρωτοβουλία eEurope και στο σχέδιο δράσης eEurope 2005 που ενθαρρύνει όλα τα πανεπιστήμια να παρέχουν ηλεκτρονική πρόσβαση («εικονική πανεπιστημιούπολη») στους φοιτητές και τους ερευνητές.

Η συνεργασία αυτή επεκτείνεται και σε άλλες περιοχές του κόσμου. Το μεγαλύτερο μέρος του κοινοτικού προγράμματος πλαισίου για την έρευνα είναι ανοικτό σε όλες τις χώρες του κόσμου και υποστηρίζει ιδιαίτερα τη συνεργασία με τις χώρες της μεσογειακής λεκάνης, τη Ρωσία και τα κράτη της Κοινοπολιτείας Ανεξάρτητων Κρατών, καθώς και τις αναπτυσσόμενες χώρες. Μέσω του προγράμματος TEMPUS, η Ένωση υποστηρίζει την πανεπιστημιακή συνεργασία με τις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, της νοτιοανατολικής Ευρώπης και, ύστερα από την επέκτασή της το 2002, της μεσογειακής λεκάνης. Οι σχέσεις με άλλες γεωγραφικές περιοχές προωθούνται επίσης μέσω πρωτοβουλιών, όπως οι πρωτοβουλίες ΑLFA και Asia-Link.

Τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια αντιμέτωπα με νέες προκλήσεις

Τα πανεπιστήμια αντιμετωπίζουν την επιτακτική ανάγκη να προσαρμοστούν σε μια σειρά ριζικών αλλαγών, ήτοι:

  • Αύξηση της ζήτησης για την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Στην Ευρώπη, το χαμηλό ποσοστό γεννητικότητας συνοδεύεται από αύξηση της ζήτησης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, που αναμένεται να συνεχιστεί ως αποτέλεσμα, κυρίως, της πολιτικής που έχει υιοθετηθεί από ορισμένες κυβερνήσεις, η οποία στοχεύει στην αύξηση του αριθμού φοιτητών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, καθώς επίσης και της εμφάνισης νέων αναγκών που συνδέονται με την εκπαίδευση και τη δια βίου μάθηση.
  • Διεθνοποίηση της εκπαίδευσης και της έρευνας. Τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια προσελκύουν λιγότερους ξένους φοιτητές και, κυρίως, ερευνητές σε σχέση με τα αμερικάνικα πανεπιστήμια. Συγκεκριμένα, το 2000 450.000 περίπου ξένοι φοιτητές φοιτούσαν στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, έναντι 540.000 στα αμερικανικά, εκ των οποίων η πλειονότητα ασιατικής προέλευσης. Ωστόσο, οι Ηνωμένες Πολιτείες προσελκύουν αναλογικά περισσότερους ξένους φοιτητές που ακολουθούν σπουδές υψηλού επιπέδου στους κλάδους της μηχανικής, των μαθηματικών και της πληροφορικής, και συγκρατούν περισσότερους κατόχους διδακτορικού πτυχίου: περίπου το 50 % των Ευρωπαίων που έλαβαν το πτυχίο τους στις Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν στη συνέχεια για πολλά χρόνια, και αρκετοί από αυτούς εγκαθίστανται εκεί μόνιμα. Συγκεκριμένα, τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια προσφέρουν στους ερευνητές και στους φοιτητές ένα λιγότερο ελκυστικό περιβάλλον, εν μέρει γιατί δεν διαθέτουν συνήθως την αναγκαία κρίσιμη μάζα, γεγονός που τους ωθεί σε συνεργασίες, υπό μορφή δημιουργίας δικτύων ή διοργάνωσης κοινών προγραμμάτων σπουδών ή πτυχίων. Επίσης, και άλλοι εξωπανεπιστημιακοί παράγοντες έχουν ιδιαίτερη σημασία, όπως, επί παραδείγματι, η ακαμψία της αγοράς εργασίας και η περιορισμένη ανάπτυξη του επιχειρηματικού πνεύματος που περιορίζει τις δυνατότητες απασχόλησης σε καινοτόμους τομείς.
  • Ανάπτυξη στενής και αποτελεσματικής συνεργασίας μεταξύ των πανεπιστημίων και της βιομηχανίας. Η συνεργασία μεταξύ των πανεπιστημίων και της βιομηχανίας πρέπει να ενισχυθεί, ενθαρρύνοντας με έναν πιο στοχοθετημένο τρόπο τον προσανατολισμό στην καινοτομία, τη δημιουργία νέων επιχειρήσεων και, γενικότερα, τη μεταφορά και τη διάδοση της γνώσης.
  • Ο πολλαπλασιασμός των χώρων παραγωγής γνώσης. Δεδομένης της αυξανόμενης τάσης των επιχειρήσεων να αναθέτουν τις ερευνητικές τους δραστηριότητες με υπεργολαβία στα καλύτερα πανεπιστήμια, το πανεπιστημιακό περιβάλλον καθίσταται όλο και περισσότερο ανταγωνιστικό.
  • Η αναδιοργάνωση της γνώσης. Η αναδιοργάνωση αυτή εκδηλώνεται, αφενός, με μια αυξανόμενη διαφοροποίηση και εξειδίκευση της γνώσης, ήτοι με την εμφάνιση συγκεκριμένων και καινοτόμων εξειδικεύσεων έρευνας και διδασκαλίας και, αφετέρου, με τη διαπίστωση ότι ο ακαδημαϊκός κόσμος αντιμετωπίζει την επιτακτική ανάγκη προσαρμογής στον πολυθεματικό χαρακτήρα των διαφόρων τομέων στους οποίους εντοπίζονται τα μεγάλα προβλήματα της κοινωνίας, όπως η αειφόρος ανάπτυξη, οι νέες ασθένειες, η διαχείριση των κινδύνων κλπ. Αντίθετα, οι δραστηριότητες των πανεπιστημίων, κυρίως στα θέματα διδασκαλίας, τείνουν να εξακολουθούν να οργανώνονται με βάση τις αρχές του παραδοσιακού θεματικού πλαισίου.
  • Η εμφάνιση νέων προσδοκιών. Τα πανεπιστήμια καλούνται να ανταποκριθούν στις νέες ανάγκες εκπαίδευσης και κατάρτισης που προκύπτουν με την οικονομία και κοινωνία της γνώσης. Στις ανάγκες αυτές, περιλαμβάνεται η αυξανόμενη απαίτηση για την παροχή θετικής και τεχνικής εκπαίδευσης, οριζοντίων ικανοτήτων, καθώς και ευκαιριών δια βίου μάθησης, ανάγκες που με τη σειρά τους απαιτούν μεγαλύτερη επικοινωνία μεταξύ των διαφόρων συστατικών και επιπέδων των συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης.

Τα πανεπιστήμια αντιμέτωπα με νέες ευρωπαϊκές προκλήσεις

Η αριστεία των ανθρωπίνων πόρων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τους διαθέσιμους χρηματοδοτικούς πόρους, καθώς επίσης και από τις συνθήκες εργασίας και από τις προοπτικές σταδιοδρομίας. Σε γενικές γραμμές, οι προοπτικές σταδιοδρομίας στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια χαρακτηρίζονται από την πολυπλοκότητα των σχετικών καθεστώτων και είναι περιορισμένες και αβέβαιες. Ωστόσο, εάν οι προκλήσεις είναι πολυάριθμες, οι κίνδυνοι δεν είναι λιγότεροι. Η παρούσα ανακοίνωση εστιάζεται σε τρία στοιχεία :

  • Εξασφάλιση για τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια σταθερών και επαρκών πόρων. Η παραδοσιακή βασική πηγή χρηματοδότησης της έρευνας και της διδασκαλίας στα πανεπιστήμια είναι οι κρατικές δαπάνες. Ωστόσο, εναλλακτικές πηγές χρηματοδότησης είναι δυνατές:
    1. οι ιδιωτικές δωρεές, όπως συμβαίνει στις ΗΠΑ·
    2. τα εισοδήματα από την πώληση υπηρεσιών (συμπεριλαμβανομένων των ερευνητικών υπηρεσιών και των ευέλικτων δυνατοτήτων δια βίου μάθησης), ιδιαίτερα σε επιχειρήσεις·
    3. η συμβολή των φοιτητών, με τη μορφή των δαπανών εγγραφής και διδάκτρων. Στην Ευρώπη, η συμβολή αυτή είναι γενικά περιορισμένη και πολλές φορές απαγορεύεται για να υπάρχει δημοκρατική πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση·
    4. η εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων της έρευνας και της δημιουργίας νέων τεχνολογικών επιχειρήσεων «spin off». Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, ο αριθμός των νέων τεχνολογικών επιχειρήσεων («spin off») που δημιουργήθηκαν στα πανεπιστήμια αυξάνεται συνεχώς στην Ευρώπη. Η μέση πυκνότητά τους, ωστόσο, παραμένει σαφώς κατώτερη από τις επιχειρήσεις που βρίσκονται πλησίον των αμερικανικών πανεπιστημιουπόλεων. Ένα βασικό εμπόδιο για την καλύτερη εκμετάλλευση της πανεπιστημιακής έρευνας είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζονται στην Ευρώπη τα θέματα των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας. Επιπλέον, τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια δεν διαθέτουν επαρκώς αναπτυγμένες δομές διαχείρισης των ερευνητικών αποτελεσμάτων. Έχουν αναπτυχθεί λιγότερο απ' ό,τι παραδείγματος χάρη οι αντίστοιχες δομές των αντίστοιχων κρατικών ερευνητικών υπηρεσιών. Ένας άλλος παράγοντας που πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι η έλλειψη εξοικείωσης πολλών πανεπιστημίων με την οικονομική πραγματικότητα της έρευνας, ιδιαίτερα με τις πτυχές της διαχείρισης και τα θέματα της πνευματικής ιδιοκτησίας.
  • Εδραίωση της αριστείας των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων στους τομείς της έρευνας και της διδασκαλίας. Η παρούσα ανακοίνωση καλεί τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια να καθορίσουν τους τομείς στους οποίους τα διάφορα πανεπιστήμια έχουν επιτύχει ή μπορούν σε λογικό βαθμό να επιτύχουν την αριστεία που κρίνεται απαραίτητη σε ευρωπαϊκό ή παγκόσμιο επίπεδο, προκειμένου να επικεντρώσουν αυτούς τους πόρους στήριξης στην ακαδημαϊκή έρευνα. Η επικέντρωση της χρηματοδότησης της έρευνας σε έναν μικρότερο αριθμό τομέων και ιδρυμάτων αναμένεται να οδηγήσει σε εξειδίκευση των πανεπιστημίων, γεγονός που θα είχε σαν αποτέλεσμα την επίτευξη επαρκούς ποιότητας σε εθνικό επίπεδο σε ορισμένους τομείς, εξασφαλίζοντας συγχρόνως, την αριστεία σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
    Εξάλλου, αντίθετα με την υφιστάμενη τάση των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων να προσλαμβάνουν άτομα από τις χώρες ή τις περιοχές στις οποίες εδρεύουν, εάν όχι από το εσωτερικό των ίδιων των ιδρυμάτων, η παρούσα ανακοίνωση προτείνει όχι μόνο την ακαδημαϊκή κινητικότητα εντός της Ευρώπης, αλλά και την κινητικότητα μεταξύ του πανεπιστημίου και της βιομηχανίας. Αυτό θα έδινε στην πράξη νέες προοπτικές όσον αφορά τη σταδιοδρομία των νέων ερευνητών.
  • Μεγαλύτερο άνοιγμα των πανεπιστημίων στο εξωτερικό και ενίσχυση της ελκυστικότητάς τους σε διεθνές επίπεδο. Ένα μεγαλύτερο διεθνές άνοιγμα των πανεπιστημίων θα είχε σαν αποτέλεσμα την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων σε σχέση με τα πανεπιστήμια άλλων ηπείρων, ειδικότερα, των αμερικανικών πανεπιστημίων, όσον αφορά την προσέλκυση και τη συγκράτηση των καλύτερων ταλέντων παγκοσμίως. Αν και τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια φιλοξενούν σχεδόν τον ίδιο αριθμό ξένων φοιτητών με τα αμερικανικά πανεπιστήμια, προσελκύουν αναλογικά λιγότερους φοιτητές υψηλού επιπέδου και μικρή μερίδα ερευνητών. Συνολικά, το περιβάλλον που παρέχεται από τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια είναι όντως λιγότερο ελκυστικό: από την άποψη των οικονομικών, υλικών και εργασιακών συνθηκών, καθώς επίσης και λόγω του ακατάλληλου ρυθμιστικού πλαισίου που δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο της δέουσας εναρμόνισης, από την άποψη των θεωρήσεων και των αδειών παραμονής για τους φοιτητές, το διδακτικό προσωπικό και τους ερευνητές.
    Επίσης, οι περιφέρειες της ΕΕ καλούνται να διαδραματίσουν ουσιαστικό ρόλο στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής συνοχής μέσω της ανάπτυξης τεχνοπόλεων και επιστημονικών πάρκων, της αύξησης των δομών περιφερειακής συνεργασίας μεταξύ των βιομηχανιών και των πανεπιστημίων, τη συνεχή κατάρτιση πανεπιστημιακών στρατηγικών περιφερειακής ανάπτυξης και της δικτύωσης των πανεπιστημίων σε περιφερειακό επίπεδο.

Πλαίσιο

Προκειμένου τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια να είναι σε θέση να διαδραματίσουν αποφασιστικό ρόλο για την επίτευξη του στρατηγικού στόχου που τέθηκε κατά το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβόνας, ήτοι, να καταστεί η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) η ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης σε παγκόσμιο επίπεδο, η παρούσα ανακοίνωση εγκαινιάζει συζήτηση σχετικά με το ρόλο που διαδραματίζουν τα πανεπιστήμια στην κοινωνία και την οικονομία της γνώσης. Δεδομένου ότι η εγκαθίδρυση και η ανάπτυξη της οικονομίας και της κοινωνίας εξαρτώνται από το συνδυασμό τεσσάρων αλληλένδετων στοιχείων, ήτοι, της παραγωγής νέων γνώσεων, της μετάδοσής τους μέσω της εκπαίδευσης και της κατάρτισης, της διάδοσής τους μέσω των τεχνολογιών της πληροφορίας και της επικοινωνίας και τέλος της χρήσης τους στο πλαίσιο νέων βιομηχανικών διαδικασιών ή υπηρεσιών, τα πανεπιστήμια είναι οι αληθινοί πρωταγωνιστές αυτής της διαδικασίας.

ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΠΡΑΞΕΙΣ

Σύσταση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Φεβρουαρίου 2006, σχετικά με την προώθηση της ευρωπαϊκής συνεργασίας που στοχεύει στην εξασφάλιση της ποιότητας στην τριτοβάθμια εκπαίδευση [Επίσημη Εφημερίδα L 64 της 04.03.2006].

Ανακοίνωση της Επιτροπής της 10ης Ιανουαρίου 2003 - Αποδοτικές επενδύσεις στην εκπαίδευση και την κατάρτιση : επιτακτική ανάγκη για την Ευρώπη [COM(2002) 779 τελικό - Δεν έχει δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα].

Ανακοίνωση της Επιτροπής της 20ής Απριλίου 2005 - Κινητοποίηση του πνευματικού δυναμικού της Ευρώπης: ενδυνάμωση των πανεπιστημίων ώστε να εξασφαλισθεί η πλήρης συμβολή τους στη στρατηγική της Λισσαβόνας [COM (2005) 152 τελικό - Δεν έχει δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα].

Σύσταση (ΕΚ) αριθ. 561/98 του Συμβουλίου, της 24ης Σεπτεμβρίου 1998, σχετικά με την ευρωπαϊκή συνεργασία που στοχεύει στην εξασφάλιση της ποιότητας στην τριτοβάθμια εκπαίδευση [Επίσημη Εφημερίδα L 270 της 07.10.1998].

Ημερομηνία τελευταίας τροποποίησης: 19.04.2006
Ανακοίνωση νομικού περιεχομένου | Σχετικά με αυτόν το δικτυακό τόπο | Αναζήτηση | Επικοινωνία | Αρχή σελίδας