Ustalanie programu prac
Rada Europejska określa ogólny kierunek polityki UE, nie jest jednak uprawniona do przyjmowania prawa. Jej pracami kieruje przewodniczący – obecnie Herman Van Rompuy – a w jej skład wchodzą szefowie państw i rządów oraz przewodniczący Komisji. Rada odbywa posiedzenia przynajmniej co pół roku, trwają one kilka dni.
Stanowienie prawa
W procesie stanowienia prawa UE uczestniczą trzy główne instytucje:
- Parlament Europejski, który reprezentuje obywateli UE i jest przez nich bezpośrednio wybierany
- Rada Unii Europejskiej, która reprezentuje rządy państw członkowskich. Pracom Rady przewodniczą kolejno poszczególne kraje UE w ramach tzw. prezydencji
- Komisja Europejska, która reprezentuje interesy całej Unii.
Te trzy instytucje w ramach „zwykłej procedury ustawodawczej” (dawna „współdecyzja”) wspólnie kształtują politykę i stanowią prawo obowiązujące w całej UE. Z reguły to Komisja proponuje nowe akty prawne, a Parlament i Rada je przyjmują. Komisja i państwa członkowskie odpowiadają potem za ich wdrażanie, zaś sama Komisja czuwa nad ich właściwym stosowaniem i wprowadzaniem w życie.
Proces decyzyjny w UE – więcej na temat procedur stanowienia prawa w UE
Państwa sprawujące prezydencję w Radzie UE w latach 2011–2020 
Inne instytucje UE
Ważną rolę odgrywają dwie inne instytucje:
- Trybunał Sprawiedliwości stoi na straży stosowania prawa europejskiego
- Trybunał Obrachunkowy kontroluje finansowanie działań Unii.
Uprawnienia i obowiązki wszystkich tych instytucji określono w traktatach, które stanowią podstawę wszystkich działań UE. W traktatach określono również zasady i procedury, których muszą przestrzegać instytucje UE. Treść traktatów uzgadniają prezydenci lub premierzy wszystkich państw UE, a ich ratyfikacji dokonują parlamenty krajowe.
Unia Europejska posiada szereg innych, wyspecjalizowanych instytucji i organów międzyinstytucjonalnych:
- Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny reprezentuje społeczeństwo obywatelskie, pracodawców i pracowników
- Komitet Regionów reprezentuje władze regionalne i lokalne
- Europejski Bank Inwestycyjny finansuje projekty inwestycyjne UE i wspiera małe przedsiębiorstwa poprzez Europejski Fundusz Inwestycyjny
- Europejski Bank Centralny odpowiada za europejską politykę pieniężną
- Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich bada skargi dotyczące przypadków niewłaściwego administrowania w instytucjach i organach UE
- Europejski Inspektor Ochrony Danych odpowiada za ochronę danych osobowych obywateli
- Urząd Publikacji publikuje informacje o UE
- Europejski Urząd Doboru Kadr zajmuje się rekrutacją pracowników do instytucji i innych organów UE
- Europejska Szkoła Administracji zapewnia specjalistyczne szkolenia dla pracowników UE
- szereg wyspecjalizowanych agencji i zdecentralizowanych organów wypełnia wiele różnych zadań technicznych, naukowych i zarządczych
- Europejska Służba Działań Zewnętrznych (ESDZ) wspiera Wysokiego Przedstawiciela Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa, który to urząd sprawuje obecnie Catherine Ashton. Przewodniczy ona posiedzeniom Rady do Spraw Zagranicznych oraz kieruje wspólną polityką zagraniczną i bezpieczeństwa, czuwając przy tym nad spójnością i koordynacją działań zewnętrznych UE.
