Traktat jest wiążącą umową między państwami członkowskimi UE. Określa się w nim cele UE, zasady funkcjonowania instytucji UE, sposób podejmowania decyzji oraz relacje między UE a jej państwami członkowskimi.
Traktaty są zmieniane, aby UE stawała się bardziej skuteczna i przejrzysta, była przygotowana na przyjęcie nowych państw członkowskich i obejmowała nowe obszary współpracy, takie jak jedna waluta.
W oparciu o traktaty instytucje UE mogą przyjmować przepisy, które są następnie wdrażane przez państwa członkowskie. Pełne teksty traktatów, prawodawstwa, orzecznictwa i wniosków legislacyjnych można znaleźć w bazie aktów prawnych UE EUR-Lex.
Do najważniejszych traktatów należą:
Traktat lizboński (2009)
Cel: Unia Europejska ma być bardziej demokratyczna, skuteczniejsza i lepiej przygotowana na podejmowanie globalnych problemów, takich jak zmiana klimatu, wypowiadając się jednym głosem.
Najważniejsze zmiany: większe uprawnienia Parlamentu Europejskiego, zmiana procedur głosowania w Radzie, inicjatywa obywatelska, stały przewodniczący Rady Europejskiej, nowy wysoki przedstawiciel do spraw zagranicznych, nowe służby dyplomatyczne UE.
Traktat lizboński wyjaśnia, które uprawnienia:
- należą do UE
- należą do państw członkowskich UE
- są dzielone.
Więcej na temat traktatu lizbońskiego
Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy
(2004), którego cele są podobne do celów traktatu lizbońskiego, został podpisany, lecz nigdy go nie ratyfikowano.
Traktat nicejski (2003)
Cel: reforma instytucji umożliwiająca efektywne funkcjonowanie UE przy 25 państwach członkowskich.
Najważniejsze zmiany: metody zmiany składu Komisji i określony w nowy sposób system głosowania w Radzie.
Pełny tekst traktatu nicejskiego
Traktat amsterdamski (1999)
Cel: reforma instytucji UE w ramach przygotowania do przyjęcia nowych państw członkowskich.
Najważniejsze zmiany: zmiana, nowa numeracja i konsolidacja traktatów UE i EWG. Bardziej przejrzysty proces decyzyjny (częstsze stosowanie procedury współdecyzji).
Pełny tekst traktatu amsterdamskiego
Traktat o Unii Europejskiej – traktat z Maastricht (1993)
Cel: przygotowanie europejskiej unii walutowej i wprowadzenie elementów unii politycznej (obywatelstwo, wspólna polityka zagraniczna i wspólna polityka spraw wewnętrznych).
Najważniejsze zmiany: ustanowienie Unii Europejskiej i wprowadzenie procedury współdecyzji, przyznanie Parlamentowi większej roli w procesie decyzyjnym. Nowe formy współpracy między rządami UE – na przykład w obszarze obrony, sprawiedliwości i spraw wewnętrznych.
Pełny tekst traktatu z Maastricht
Jednolity akt europejski (1986)
Cel: reforma instytucji w ramach przygotowań do członkostwa Portugalii i Hiszpanii oraz przyspieszenie procesu decyzyjnego w ramach przygotowań do jednolitego rynku.
Najważniejsze zmiany: rozszerzenie procedury głosowania większością kwalifikowaną w Radzie (pojedynczemu krajowi jest trudniej zawetować proponowane przepisy), utworzenie procedur współpracy i zgody, zwiększenie wpływu Parlamentu.
Pełny tekst Jednolitego aktu europejskiego
Traktat fuzyjny – Traktat brukselski (1967)
Cel: usprawnienie działania instytucji europejskich.
Najważniejsze zmiany: utworzenie jednej Komisji i jednej Rady do obsługi trzech wspólnot europejskich (EWG, Euratom, EWWiS). Uchylony traktatem amsterdamskim.
Pełny tekst traktatu fuzyjnego
Traktaty rzymskie – traktaty EWG i EURATOM (1958)
Cel: powołanie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Euratom).
Najważniejsze zmiany: rozszerzenie procesu integracji europejskiej na ogólną współpracę gospodarczą.
Pełny tekst traktatów rzymskich
Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (1952)
Cel: stworzenie współzależności na rynku węgla i stali, tak aby jeden kraj nie mógł mobilizować sił zbrojnych bez wiedzy innych krajów. Złagodzenie braku zaufania i napięć po drugiej wojnie światowej. Traktat EWWiS wygasł w 2002 roku.
Pełny tekst Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali
Do zmian traktatów założycielskich dochodziło, gdy do UE przystępowały nowe kraje:
- 1973 (Dania, Irlandia, Wielka Brytania)
- 1981 (Grecja)
- 1986 (Hiszpania, Portugalia)
- 1995 (Austria, Finlandia, Szwecja)
- 2004 (Cypr, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Czechy, Słowacja, Słowenia, Węgry).
- 2007 (Bułgaria, Rumunia)
