I. De besluitvormingsdriehoek

De Europese Unie is meer dan een statenbond, maar is geen federale staat. Het betreft eigenlijk een nieuw soort structuur die buiten de traditionele juridische indelingen valt. Haar politieke stelsel is uniek in de geschiedenis en is het product van vijftig jaar voortdurende evolutie.

Het Europees Parlement: zijn stem is uw stem.

De verdragen vormen het "primaire" Gemeenschapsrecht.Hiervan wordt een grote hoeveelheid "secundaire" wetgeving afgeleid die rechtstreekse invloed heeft op het dagelijks leven van de EU-burgers. Het gaat hierbij voornamelijk om verordeningen, richtlijnen en aanbevelingen die door de Europese instellingen worden aangenomen.

Deze wetgeving en het beleid van de Europese Unie in het algemeen, komen tot stand door besluiten van de drie belangrijkste instellingen van de Europese Unie: de Raad (die de lidstaten vertegenwoordigt), het Europees Parlement (dat de burgers vertegenwoordigt) en de Europese Commissie (een orgaan dat politiek onafhankelijk is van de regeringen en dat het collectief belang van de Unie behartigt).

(a)  De Raad van de Europese Unie en de Europese Raad

De Raad van de Europese Unie (ook bekend als de 'Raad van Ministers’) is het voornaamste besluitvormingsorgaan van de Europese Unie. De lidstaten zijn bij toerbeurt voorzitter van de Raad , gedurende een periode van zes maanden. De Raad bestaat uit één minister uit elk land van de Europese Unie. Welke ministers een bijeenkomst bijwonen hangt af van het onderwerp dat op de agenda staat: buitenlandse zaken, landbouw, industrie, vervoer, milieu, enz.

De Raad beschikt over wetgevende bevoegdheid die hij met het Europees Parlement deelt in het kader van de medebeslissingsprocedure . De Raad stelt ook samen met het Europees Parlement de begroting van de EU vast. De Raad sluit ook de internationale overeenkomsten waarover tevoren door de Commissie is onderhandeld.

Op grond van de verdragen moet de Raad zijn beslissingen naargelang het onderwerp bij eenvoudige meerderheid, gekwalificeerde meerderheid of met eenparigheid van stemmen nemen.

Eenparigheid van stemmen is in de Raad vereist bij belangrijke onderwerpen zoals wijziging van de Verdragen, een nieuw gemeenschappelijk beleid of de toetreding van een nieuw land tot de Europese Unie.

In de meeste andere gevallen worden beslissingen met gekwalificeerde meerderheid van stemmen genomen. Dit komt erop neer dat een besluit van de Raad is aangenomen als het een bepaald minimumaantal stemmen krijgt. Het aantal stemmen dat elke lidstaat kan uitbrengen vormt een ruwe afspiegeling van de omvang van zijn bevolking.

De Europese Raad komt in beginsel vier maal per jaar bijeen. Het voorzitterschap berust bij de president of eerste minister van het land dat op dat moment het voorzitterschap van de Raad van de Europese Unie uitoefent. De voorzitter van de Commissie maakt er van rechtswege deel van uit.

Sinds het Verdrag van Maastricht kan de Europese Raad officieel de belangrijkste beleidsinitiatieven van de Unie nemen en heeft hij de bevoegdheid om moeilijke zaken op te lossen waarover de ministers (in de Raad van de Europese Unie) het niet eens worden.

De Europese Raad behandelt ook dringende internationale kwesties in het kader van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid (GBVB), waardoor de EU in diplomatieke aangelegenheden met één stem kan spreken.

(b)  Het Europees Parlement

Het Europees Parlement is het gekozen orgaan dat de EU-burgers vertegenwoordigt.Het houdt politiek toezicht op de activiteiten van de EU en neemt deel aan het wetgevingsproces. De leden van het Europees Parlement worden sinds juni 1979 om de vijf jaar via rechtstreekse algemene verkiezingen gekozen.

Het Europees Parlement houdt zijn plenaire vergaderingen in Straatsburg en zijn buitengewone vergaderingen in Brussel. Zijn twintig commissies, die de werkzaamheden van de plenaire vergaderingen voorbereiden, alsmede een aantal fracties, komen doorgaans in Brussel bijeen. Zijn secretariaat-generaal is gevestigd te Luxemburg en Brussel.

Het Europees Parlement neemt op drie niveaus deel aan het wetgevende werk:

• In het kader van de " samenwerkingsprocedure ", ingevoerd bij de Europese Akte in 1987, kan het Parlement advies uitbrengen over ontwerp-richtlijnen en -verordeningen die zijn voorgesteld door de Europese Commissie. Het Parlement kan de Commissie verzoeken haar voorstel te wijzigen om rekening te houden met het advies van het Parlement.
• Sinds 1987 bestaat ook de " instemmingsprocedure ", via welke het Parlement moet instemmen met internationale overeenkomsten waarover door de Commissie is onderhandeld en met alle voorstellen tot uitbreiding van de Europese Unie.
• Bij het Verdrag van Maastricht (1992) werd de "medebeslissingsprocedure ingevoerd, die de rol van het Parlement gelijkschakelt met die van de Raad met betrekking tot het opstellen wetgeving over een hele reeks belangrijke zaken zoals het vrije verkeer van werknemers, de interne markt, onderwijs, onderzoek, milieu, trans-Europese netwerken, gezondheid, cultuur en consumentenbescherming. De uitoefening van die bevoegdheid houdt in dat het Parlement de voorgestelde wetgeving op deze terreinen kan verwerpen indien een absolute meerderheid van zijn leden tegen het ‘gemeenschappelijk standpunt’ van de Raad stemt. Het Verdrag bepaalt dat de zaak aan een bemiddelingscomité kan worden overgedragen.

Het Parlement stelt ook samen met de Raad de begroting van de Europese Unie vast. Het Parlement kan het voorstel van begroting verwerpen, wat al meermaals is gebeurd. In dat geval moet de gehele begrotingsprocedure opnieuw worden gestart.De Europese Commissie bereidt het ontwerp van de begroting voor, waarover vervolgens door het Parlement en de Raad wordt gedebatteerd. Het Parlement heeft ten volle gebruikgemaakt van zijn begrotingsbevoegdheden om de beleidsvorming van de Europese Unie te beïnvloeden.

Tot slot, maar daarom niet minder belangrijk, is het Parlement het orgaan dat democratische controle op de Unie uitoefent. Het kan met een motie van afkeuring de Commissie naar huis sturen. Hiervoor is een tweederde meerderheid nodig. Het controleert ook het dagelijks beheer van het beleid van de Europese Unie door mondelinge en schriftelijke vragen te stellen aan de Commissie en aan de Raad. Ook brengt de voorzitter van de Europese Raad aan het Parlement verslag uit over de besluiten van de Raad.

(c)  De Europese Commissie

De Commissie is het derde orgaan van de "institutionele driehoek" die de Europese Unie beheert en bestuurt. Haar leden worden voor vijf jaar in onderling overleg door de lidstaten benoemd, het Europees Parlement moet met hun benoeming instemmen. De Commissie is verantwoording verschuldigd aan het Parlement en is verplicht in haar geheel ontslag te nemen wanneer het Parlement een motie van afkeuring tegen haar aanneemt.

Sinds 2004 telt de Commissie een lid uit ieder land van de Europese Unie.

De Commissie heeft bij de uitoefening van haar bevoegdheden een ruime onafhankelijkheid. Het is haar taak om de belangen van de Europese Unie als geheel te behartigen en ze mag geen instructies van welke regering van een lidstaat dan ook aanvaarden. Als 'hoedster van de Verdragen' ziet zij toe op de tenuitvoerlegging in de landen van de Europese Unie van de door de Raad en het Parlement aangenomen verordeningen en richtlijnen. Zij kan zich tot het Hof van Justitie wenden om ervoor te zorgen dat de in overtreding zijnde partij de EU-wetgeving naleeft.

Als uitvoerende macht van de EU zorgt de Commissie voor de uitvoering van de door de Raad genomen besluiten, bijvoorbeeld op het gebied van het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Zij beschikt over ruime bevoegdheden voor het voeren van het gemeenschappelijk beleid van de EU op gebieden als onderzoek en technologie, overzeese hulp en regionaal beleid. Ook beheert zij de begroting voor deze beleidsterreinen.

De Commissie wordt bijgestaan door een ambtenarenapparaat dat bestaat uit 36 " directoraten-generaal " (DG’s) en diensten, die voornamelijk in Brussel en Luxemburg zijn gevestigd.

II. Overige instellingen en organen

(a)  Het Hof van Justitie

Het in Luxemburg gevestigde Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen bestaat uit één rechter per lidstaat en wordt bijgestaan door acht advocaten-generaal. De rechters worden in onderlinge overeenstemming door de regeringen van de lidstaten voor een ambtstermijn van zes jaar benoemd en zijn herbenoembaar.Hun onafhankelijkheid wordt gewaarborgd. Het Hof heeft tot taak te zorgen voor de naleving van de EU-wetgeving en de juiste uitlegging en toepassing van de Verdragen.

Het Hof van Justitie waakt erover dat de wetgeving van de
Europese Unie wordt nageleefd - het heeft bijvoorbeeld
opgetreden om ervoor te zorgen dat moeders die weer aan
het werk gaan billijk worden behandeld.

(b)  De Rekenkamer

De Rekenkamer werd in 1975 opgericht en is in Luxemburg gevestigd.Zij telt één lid uit elk land van de Europese Unie, dat door de lidstaten, in onderling overleg en na raadpleging van het Europees Parlement, voor een ambtstermijn van zes jaar wordt aangesteld. De Rekenkamer controleert de wettigheid en juistheid van alle ontvangsten en uitgaven van de Europese Unie, alsmede het beheer van de EU-begroting.

(c)  Het Europees Economisch en Sociaal Comité

De Raad en de Commissie moeten op een aantal beleidsterreinen het Europees Economisch en Sociaal Comité ( EESC ) raadplegen alvorens besluiten vast te stellen. Dit Comité is samengesteld uit leden die de verschillende belangengroepen vertegenwoordigen die samen het "maatschappelijk middenveld" vormen.De leden worden door de Raad voor een amtstermijn van vier jaar benoemd.

(d)  Het Comité van de Regio’s

Het Comité van de Regio’s ( CvdR ), dat bij het Verdrag betreffende de Europese Unie is opgericht, bestaat uit vertegenwoordigers van regionale en lokale overheden. Zij worden door de Raad op voordracht van de lidstaten voor vier jaar benoemd. In het kader van het Verdrag moet het CvdR door de Raad of de Commissie worden geraadpleegd over zaken die de regio’s aangaan.Het Comité kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen.

(e)  De Europese Investeringsbank

De in Luxemburg gevestigde Europese Investeringsbank ( EIB ) verstrekt leningen voor projecten ter ondersteuning van de minst ontwikkelde regio’s van de Europese Unie en ter bevordering van het concurrentievermogen van het bedrijfsleven.

(f)  De Europese Centrale Bank

De in Frankfurt gevestigde Europese Centrale Bank ( ECB ) is verantwoordelijk voor het beheer van de euro en het monetair beleid van de Europese Unie (zie hoofdstuk 7 "De economische en monetaire unie (EMU) en de euro").